Odpowiedź na interpelację w sprawie przyczyn zahamowania tempa rozwoju gospodarczego oraz wzrastającego bezrobocia
  Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo pana Michała Wojtczaka, sekretarza stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 kwietnia 2001 r. (nr DSPR 4401-365/01) zawierające interpelację posłów Władysława Adamskiego i Andrzeja Słomskiego w sprawie przyczyn zahamowania tempa rozwoju gospodarczego oraz wzrastającego bezrobocia pragnę przekazać na ręce pana marszałka odpowiedzi na postawione przez posłów pytania.
  1. Istotnym powodem stopniowego zwalniania tempa wzrostu PKB jest wyczerpywanie prostych rezerw wzrostu gospodarczego. W początkowym okresie transformacji zwiększanie produkcji przez przedsiębiorstwa było możliwe przy stosunkowo niskich nakładach inwestycyjnych. Wzrost wydajności, dostosowanie produkcji do nowej struktury popytu było możliwe do osiągnięcia poprzez niskonakładowe zmiany techniczno-organizacyjne. Jednak w miarę nasycania się poszczególnych rynków, rosnącej konkurencji ze strony towarów zagranicznych zwiększanie produkcji wymaga ponoszenia coraz większych nakładów inwestycyjnych, co przy stosunkowo niskiej skłonności do oszczędzania jest barierą do podtrzymania wysokiej stopy wzrostu gospodarczego.
  2. Jednym z czynników mniejszego tempa wzrostu w okresie 1998-2000 było znaczne obniżenie popytu na polskie towary ze strony rynków wschodnich, co było spowodowane m.in. kryzysem rosyjskim i azjatyckim, stopniowym nasycaniem się tych rynków i rosnącej tam konkurencji. Było to również wynikiem procesów integracyjnych z UE, co wymagało zaostrzenia przepisów odnośnie do wjazdu do Polski obywateli byłej WNP, czego konsekwencją było znaczne ograniczenie handlu bazarowego i przygranicznego.
  3. Ważnym czynnikiem wpływającym na ograniczenie tempa wzrostu gospodarczego w latach 1999-2000 była konieczność ograniczenia popytu wewnętrznego (m.in. poprzez restrykcyjną politykę pieniężną) w celu zmniejszenia nierównowagi zewnętrznej, a co za tym idzie - obniżenia ryzyka wystąpienia kryzysu walutowego, którego skutki mogły być gorsze w długim okresie niż niższy w krótkim okresie wzrost PKB.
  4. Na wzrost stopy bezrobocia wpłynęły: wysokie koszty pracy (m.in. wysokie obciążenia podatkowe wpływają na zmniejszenie popytu na pracę rejestrowaną), stosowanie technik pracooszczędnych (rozwój nowoczesnych technologii produkcji pozwalający na zastępowanie pracy ludzkiej pracą maszyn ogranicza popyt na pracę) oraz nieelastyczny rynek pracy (tj. bariery biurokratyczne w tworzeniu nowych podmiotów gospodarczych, mało elastyczny Kodeks pracy).
  5. W celu poprawy sytuacji na rynku pracy rząd podejmuje następujące działania (na rzecz zwiększenia zatrudnienia i w konsekwencji osiągnięcia wyższego tempa wzrostu gospodarczego) skoncentrowane na:
  - reformach strukturalnych polskiej gospodarki, w szczególności likwidacji barier dla podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej,
  - prywatyzacji,
  - reformie rynku pracy,
  - prowadzeniu polityki gospodarczej i fiskalnej sprzyjającej wzrostowi gospodarczemu oraz realizacji programów rządowych, których celem jest zwiększenie zatrudnienia (m.in. Narodowa strategia wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich 2000-2006, Kierunki działań rządu wobec małych i średnich przedsiębiorstw do 2002 r.),
  - szczegółowych działaniach zaradczych, m.in. konieczności tworzenia warunków, aby przedsiębiorstwa mogły zwiększać zatrudnienie (np. gwarancje kredytowe i dopłaty do kredytów, dotacje dla firm inwestujących i dotacje dla firm zatrudniających bezrobotnych), konieczności rozwoju szkoleń służących zdobywaniu i zmianom kwalifikacji, a także uelastycznianiu prawa pracy (np. stopniowej eliminacji okresu obciążania pracodawców kosztami wynagradzania pracownika za okres niezdolności do pracy).
  6. Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej (art. 227 z dnia 2 kwietnia 1997 r.) oraz ustawą o Narodowym Banku Polskim (art. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.) bank centralny (a w jego ramach Rada Polityki Pieniężnej) w Polsce jest instytucją niezależną, której przysługuje wyłączne prawo ustalania i realizowania polityki pieniężnej, w tym ustalania wysokości stóp procentowych NBP. Zgodnie z ustawą o NBP (art. 12 ustawy) Rada Polityki Pieniężnej (będąca organem NBP) określa coroczne założenia polityki pieniężnej i kierując się tymi założeniami, ustala wysokość stóp procentowych NBP. Wobec powyższego rząd nie ma bezpośredniego wpływu na kształtowanie się poziomu stóp procentowych.
  7. Podstawowym celem realizowanej przez bank centralny polityki pieniężnej jest obniżanie tempa wzrostu cen, a w dalszej perspektywie ich stabilizacja. Realizując strategię bezpośredniego celu inflacyjnego (BCI), bank centralny bierze pod uwagę informacje o czynnikach zagrażających wykonaniu przyjętego na dany rok celu inflacyjnego, tj. informacje dotyczące rynku finansowego, poziomu deficytu na rachunku obrotów bieżących bilansu płatniczego. Dla osiągnięcia założonego celu inflacyjnego Narodowy Bank Polski wykorzystuje - stosownie do potrzeb - zestaw instrumentów polityki pieniężnej.
  8. W warunkach kursu płynnego, z którym mamy do czynienia od kwietnia 2000 r., praktycznie jedynym instrumentem oddziaływania władzy monetarnej na procesy pieniężne i inflacyjne jest krótkoterminowa stopa procentowa. Decyzje banku centralnego dotyczące zmian poziomu stóp procentowych podporządkowane są realizacji celów inflacyjnych określanych przez Radę Polityki Pieniężnej: krótkoterminowego (na 2001 r. jest to przedział 6%-8%) oraz średnioterminowego (poniżej 4% w 2003 r.). Wobec zakładanego obniżenia inflacji prognozuje się, że w 2001 r. nastąpi stopniowe obniżanie poziomu stóp procentowych.
  9. W okresie sierpień-grudzień 2000 r. inflacja roczna liczona wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych systematycznie spadała. W grudniu 2000 r. wskaźnik inflacji obniżył się do poziomu 8,5% (z 11,6% w lipcu ubiegłego roku). W konsekwencji Rada Polityki Pieniężnej w grudniu 2000 r. zmieniła utrzymywane od września 1999 r. restrykcyjne nastawienie w polityce pieniężnej na nastawienie neutralne. W dniu 28 lutego bieżącego roku Rada Polityki Pieniężnej podjęła decyzję o obniżeniu podstawowych stóp procentowych o 1 punkt procentowy. Do kolejnej obniżki stóp procentowych doszło miesiąc później, tj. 28 marca, również o 1 punkt procentowy. W rezultacie w pierwszym kwartale bieżącego roku podstawowe stopy procentowe NBP zostały obniżone o 2 punkty procentowe (stopa kredytu lombardowego do poziomu 21%, stopa redyskonta weksli do 19,5%, a stopa referencyjna do 17%). Obniżenie stóp procentowych było odpowiedzią na pozytywne zjawiska w gospodarce: obserwowany od sierpnia 2000 r. spadek inflacji (w marcu bieżącego roku spadła ono do rekordowo niskiego poziomu 6,2% z 7,4% w styczniu bieżącego roku), systematyczną poprawę wskaźnika deficytu obrotów bieżących bilansu płatniczego, spadek tempa wzrostu kredytów i wzrost skłonności do oszczędzania. Jednocześnie Rada Polityki Pieniężnej postanowiła utrzymać neutralne nastawienie w polityce pieniężnej, co otwiera drogę do dalszej ich obniżki w kolejnych miesiącach.
  10. Zaobserwowane w ostatnim okresie umacnianie się złotego również przyczynia się do osłabienia presji inflacyjnej, a tym samym zwiększa prawdopodobieństwo kolejnych obniżek stóp procentowych. Kurs złotego jest obecnie kształtowany wyłącznie przez mechanizm rynkowy, a jego poziom zależy przede wszystkim od popytu i podaży na polską walutą. Na kształtowanie się kursu walutowego wpływa szereg wielkości ekonomicznych (stan bilansu płatniczego, inflacja, wysokość stóp procentowych, wzrost gospodarczy etc.) odnoszących się zarówno do kraju, jak i otoczenia zewnętrznego. Aprecjacja waluty jest więc zjawiskiem naturalnym w gospodarkach szybko rozwijających się, efektem dobrze odbieranej przez świat transformacji systemowej oraz poprawy głównych wskaźników makroekonomicznych. Z uwagi na fakt, że w Polsce występuje relatywnie wysoka importochłonność produkcji, nie wyłączając produkcji na eksport, aprecjacja złotego poprawia sytuację branż importujących surowce i nowe technologie potrzebne do produkcji i rozwoju. Dotyczy to także w pewnym zakresie eksporterów.
  11. Umocnienie złotego poprzez potanienie importu prowadzi do obniżenia inflacji w kraju, a więc powoduje spadek cen produktów krajowych. Działa tu zjawisko przenoszenia impulsów między ruchami cen produktów importowanych a cenami produktów krajowych o zbliżonym zastosowaniu, gdyż jeśli cena krajowa pozostałaby na niezmienionym poziomie, spowodowałoby to znaczne przesunięcia w strukturze popytu i relatywny wzrost cen produktów krajowych. Z umocnienia złotego, a więc z potanienia polskiego importu, korzystają również eksporterzy poprzez obniżenie kosztów produkcji i zwiększenie konkurencyjności polskiego eksportu. A więc niecały sektor eksportowy jest dotknięty aprecjacją kursu w sposób jednolity. Silna waluta krajowa tworzy mechanizm przymusu ekonomicznego do poprawy efektywności gospodarczej eksporterów, chociaż jego działanie może być bolesne dla niektórych producentów.
  12. Prowadzona przez rząd i RPP polityka antyinflacyjna daje wymierne korzyści dopiero w średnim i długim okresie. Sprzyja ona trwałemu obniżaniu inflacji i stabilizacji cen, co zmniejsza ryzyko destabilizacji makroekonomicznej, w tym ryzyko wystąpienia kryzysu. Jednocześnie jest to najlepszy argument służący decyzjom o obniżaniu stóp procentowych. Spełnienie powyższych czynników w dalszej perspektywie przyczyni się do obniżenia kosztów produkcji, pobudzenia tempa wzrostu gospodarczego i wzrostu zatrudnienia.
  Z poważaniem
  Minister
  Jarosław Bauc
  Warszawa, dnia 9 maja 2001 r.
- Interpelacja w sprawie konieczności przeprowadzenia nowelizacji ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych
- Odpowiedź na interpelację w sprawie przedstawienia społeczeństwu bilansu dwuletnich dokonań i działań rządu
- Interpelacja w sprawie pobierania i przeszczepiania osobom chorym komórek, tkanek i narządów
- Odpowiedź na interpelację w sprawie przywrócenia mechanizmów rynkowych w zakresie handlu węglem w kraju
- Interpelacja w sprawie funkcjonowania niektórych placówek kulturalnych w trakcie reformy administracyjnej państwa