Odpowiedź na interpelację w sprawie efektów prywatyzacji polskiej gospodarki w świetle danych zawartych w książce pt. ˝Wielki przekręt - klęska polskich reform˝ autorska prof. Kazimierza Z. Poznańskiego
Szanowny Panie Marszałku! Po zapoznaniu się z interpelacją poselską pani poseł Izabelli Sierakowskiej w sprawie efektów prywatyzacji polskiej gospodarki w świetle danych zawartych w książce ˝Wielki przekręt. Klęska polskich reform˝ autorska prof. Kazimierza Z. Poznańskiego, przesyłam następujące informacje:
Ministerstwo Skarbu Państwa na bieżąco kontroluje, analizuje i ocenia procesy przekształceń własnościowych. W zakresie kontroli procesów prywatyzacyjnych minister skarbu państwa działa w ramach ustawowych i statutowych uprawnień (pkt 7 i 8 art. 2 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących skarbowi państwa, a w szczególności przepisów wykonawczych do tej ustawy, tj. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1998 r. w sprawie zakresu, szczegółowych zasad i trybu kontroli przeprowadzanej przez ministra skarbu państwa).
Instrumentami kontroli procesu prywatyzacji są ponadto:
- ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, która wymusza publiczny tryb prywatyzacji, tak pośredniej jak i bezpośredniej,
- ustawa o zamówieniach publicznych w przypadku przetargów na doradców prywatyzacyjnych,
- corocznie opracowywane ˝Kierunki prywatyzacji˝, które do roku 1998 były załącznikiem do ustawy budżetowej, a obecnie są jej uzasadnieniem.
Swoje uprawnienia minister skarbu wykonuje także za pośrednictwem resortowego Departamentu Kontroli, którego zadania zostały określone w § 25 Regulaminu Organizacyjnego Ministerstwa Skarbu Państwa.
W przypadku otrzymania informacji o uchybieniach i nieprawidłowościach w procesie prywatyzacji określonego podmiotu minister wydaje polecenie przeprowadzenia kontroli. W zależności od potrzeb, w celu dokładnego wyjaśnienia sprawy i ustalenia przyczyn tych nieprawidłowości, postępowaniem kontrolnym lub wyjaśniającym obejmuje się określoną komórkę organizacyjną MSP odpowiedzialną za ten proces, a także podmiot poddany procesowi prywatyzacji.
Jeżeli w toku kontroli zostaną stwierdzone nieprawidłowości i uchybienia w procesie prywatyzacyjnym, na bieżąco podejmowane są działania w celu usunięcia tych nieprawidłowości, a także wyciągane są konsekwencje w stosunku do osób winnych za ich powstanie. W razie ujawnienia w toku kontroli okoliczności wskazujących na popełnienie przestępstwa (narażenie skarbu państwa na straty) minister skarbu państwa powiadamia o sprawie organy ścigania.
Ponadto Ministerstwo Skarbu Państwa, jednostki nadzorowane i podległe ministrowi poddawane są permanentnej kontroli przez Najwyższą Izbę Kontroli. Wnioski i zalecenia wynikające z kontroli Najwyższej Izby Kontroli realizowane są przez służby podległe ministrowi skarbu państwa, a sprawozdania z ich realizacji przesyłane na bieżąco w ustalonych terminach do Najwyższej Izby Kontroli.
Informacje o wynikach kontroli przeprowadzonych przez Najwyższą Izbę Kontroli, m.in. dotyczące procesów prywatyzacyjnych, przedkładane są Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie z art. 64 ust. 2 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli.
Ponadto NIK corocznie dokonuje oceny wykonania przez rząd budżetu, co wiąże się z oceną dokumentu ˝Kierunki prywatyzacji˝, który przed przedłożeniem Sejmowi jest przedmiotem oceny rządu.
Można zatem uznać, że proces prywatyzacji, ze względu na instrumenty jego realizacji jak i sposób oceny jego wykonania, jest przedmiotem oceny rządu, NIK i parlamentu.
Należy także zaznaczyć, że sejmowa Komisja Skarbu, Uwłaszczenia i Prywatyzacji w sposób wynikający z przedmiotu jej działania, ocenia efekty pracy Ministerstwa Skarbu Państwa.
Oprócz opisanych powyżej działań o charakterze formalnym MSP wielokrotnie zamawiało badania w niezależnych instytutach naukowych. Badania te analizują wszechstronnie wszelkie makro- i mikroekonomiczne oraz społeczne aspekty prywatyzacji. Dla przykładu pozwolę sobie wymienić i w skrócie zaprezentować wyniki badań dwóch ośrodków naukowo-badawczych:
1. Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN - ˝Procesy restrukturyzacji dużych przedsiębiorstw˝ - projekt badawczy zamawiany przez Komitet Badań Naukowych na wniosek ministra skarbu państwa; raport z badań, czerwiec 2000 r.
2. Instytutu Studiów Politycznych PAN - ˝Prywatyzacja bezpośrednia. Inwestorzy. Menedżerowie. Pracownicy˝ - projekt badawczy zamawiany przez Komitet Badań Naukowych na wniosek ministra skarbu państwa; raport z badań, maj 2000 r.
Z analizy porównawczej procesów restrukturyzacji przedsiębiorstw o różnych formach własności wynika, że w przedsiębiorstwach sprywatyzowanych (w porównaniu do spółek i przedsiębiorstw, których właścicielem jest skarb państwa) procesy restrukturyzacji, ukierunkowanej na wzmocnienie pozycji rynkowej firmy, są zaawansowane i realizowane w sposób kompleksowy. W ok. 200 spółkach i przedsiębiorstwach będących przedmiotem badania zostały przeprowadzone (lub są prowadzone) działania restrukturyzacyjne prowadzące do wykorzystania rezerw; zmniejszenia nadmiernego zatrudnienia, upłynnianie niewykorzystywanego majątku, eliminowanie nieatrakcyjnych produktów, usprawnianie zarządzania, tworzenie i rozwój komórek marketingowych, prowadzenie analiz rynku, ograniczanie kosztów, wzmacnianie dyscypliny finansowej. Ok. 50% badanych firm realizuje działania restrukturyzacyjne ukierunkowane na modernizację potencjału i strategii działania spółek: racjonalizuje zatrudnienie, prowadzi kreatywną politykę kadrową, inwestuje w modernizację majątku produkcyjnego i nowe technologie, opracowuje i wytwarza nowe produkty, wprowadza systemy kontroli kosztów i jakości produktów, monitoruje rynek, opracowuje strategię marketingową, wprowadza zasady orientacji marketingowej firmy, rozwija formy sprzedaży i promocji produktów, podejmuje współpracę z inwestorami zewnętrznymi.
Wyniki przeprowadzonych badań wskazują wyraźne zróżnicowanie stanu zaawansowania i zakresu podejmowanych działań marketingowych w grupach firm o różnych formach własności.Przedsiębiorstwa i spółki, których właścicielem jest skarb państwa, w zdecydowanej większości ograniczają działania restrukturyzacyjne do wykorzystania rezerw i modernizacji możliwej do sfinansowania ze środków własnych. Barierą kreatywnej restrukturyzacji większości tych firm są: brak inwestorskiego zasilenia kapitałowego, drogie kredyty bankowe oraz - co ma decydujące znaczenie dla strategii zarządzania - ˝orientacja na prywatyzację˝. Zarówno zarządy i rady nadzorcze, jak i dyrekcje tych firm mają świadomość ˝przejściowego˝ statusu własności skarbu państwa i biernego charakteru SP jako właściciela. Realia te narzucają strategie minimalizacji ryzyka i ograniczania się do działań koniecznych do utrzymania firmy na rynku. Ukierunkowanie na prywatyzację ˝skraca˝ horyzont planowania strategii firmy. Większość podmiotów w tej grupie własnościowej uznała za cel strategiczny doprowadzenie do efektywnej prywatyzacji. Jest to najlepszy dowód na konieczność przekształceń.
Natomiast zdecydowana większość jednoosobowych spółek skarbu państwa sprywatyzowanych metodą pośrednią posiada długookresowe strategie działania. Zgodnie z uzyskanymi w badaniach deklaracjami zarządów spółek strategie takie posiada 79% spółek, których właścicielami są inwestorzy zagraniczni, 87% spółek należących do inwestorów krajowych, 88% spółek giełdowych i 94% spółek sprywatyzowanych przez narodowe fundusze inwestycyjne. Dla porównania w grupie przedsiębiorstw i spółek z dominującym udziałem skarbu państwa długookresowe strategie działania opracowało 53% podmiotów.
Z analizy podjętych i zakończonych osiągnięciem założonych efektów działań restrukturyzacyjnych badanych podmiotów wynika, że większość spółek sprywatyzowanych podejmowała i realizowała cele modernizacyjne i ekspansji rynkowej (58,2%); w grupie podmiotów państwowych przeważały działania związane z wykorzystaniem rezerw i utrzymaniem się na rynku (66,2%).
W grupie badanych sprywatyzowanych spółek najbardziej zaawansowane strategie modernizacyjne i ekspansywne działania rynkowe realizują spółki, w których strategicznymi inwestorami są duże firmy zagraniczne, zwłaszcza firmy działające w tej samej lub pokrewnych branżach. Spółki giełdowe sprywatyzowane przez inwestorów polskich i przez narodowe fundusze inwestycyjne są zdecydowanie mniej ekspansywne; rzadziej dokonują modernizacji technologii i wprowadzają na rynek nowe produkty. W badanej grupie spółek nowe technologie i nowe produkty wprowadziło ok. 20% spółek, głównie tych, w których strategiczne pakiety akcji posiadają inwestorzy zagraniczni.
Prowadzone od 1990 r. badania monitorujące skutki prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych wskazują istotne zależności między kwalifikacjami menedżerskimi kadry zarządzającej a osiąganymi przez spółki wynikami ekonomicznymi i efektami restrukturyzacji. W ocenie przeważającej większości (ponad 80%) respondentów tych badań po prywatyzacji znacząco wzrasta pozycja kadry zarządzającej i znaczenie kwalifikacji menedżerskich dla strategii spółki.
Prywatyzacja przedsiębiorstw najczęściej - jak wskazują badania - podejmowana jest z inicjatywy dyrekcji przedsiębiorstw państwowych. Dyrektorzy przedsiębiorstw z reguły, zgodnie z prawem, obejmują po komercjalizacji stanowiska prezesów zarządów spółek skarbu państwa. Weryfikacja przez prywatnych właścicieli kwalifikacji menedżerskich prezesów i członków zarządów następuje po sprzedaży akcji/udziałów skarbu państwa. Najbardziej radykalnych zmian w składzie zarządów spółek dokonały narodowe fundusze inwestycyjne (82,1%), w spółkach giełdowych zmiany nastąpiły w 75% podmiotów, inwestorzy krajowi zmienili skład zarządów w 60,9% spółek, a zagraniczni w 56,8%. Zmiany te, mimo szerokiego zakresu, nie oznaczają rewolucji kadrowej; w większości łączą się z zasileniem zarządów o członków desygnowanych przez nowych właścicieli i specjalistów ds. marketingu.
W sprywatyzowanych spółkach skarbu państwa występuje więc względna stabilizacja kadry zarządzającej, co można potraktować jako potwierdzenie kompetencji kadry kierowniczej sprywatyzowanych przedsiębiorstw państwowych w nowych realiach własnościowych.
Nowi właściciele sprywatyzowanych spółek skarbu państwa dokonują radykalnej wymiany składu rad nadzorczych. Nowe składy rad powołane zostały po prywatyzacji we wszystkich badanych spółkach. Zgodnie z Kodeksem handlowym w spółkach obowiązuje zasada rozdziału funkcji właścicielskich i zarządczych. W żadnej z badanych spółek funkcje te nie były łączone. Badania nie obejmowały analiz zależności konkretnych praktyk zarządzania i kontroli oraz efektów restrukturyzacji.
Jednym z podstawowych segmentów programu restrukturyzacji jest uporządkowanie gospodarki finansowej spółki. Działania te realizowane są z reguły w pierwszej kolejności. Z przeprowadzonych badań wynika, że spółki w zdecydowanej większości dokonały koniecznych zmian w tym zakresie. Badania nie obejmowały diagnozy wpływu poszczególnych sposobów prowadzenia księgowości na efekty restrukturyzacji.
Przedstawione argumenty i badania wskazują na potrzebę i korzyści płynące z prywatyzacji podmiotów gospodarczych.
Wycena majątku ˝odsprzedanego inwestorom krajowym i zagranicznym w procesie prywatyzacji˝ dokonana przez prof. Poznańskiego przy pomocy szacowania dochodu narodowego jest bardzo niedokładna, a wnioski wysnuwane na tej podstawie są zbyt daleko idące. Wszelkie szacunki o charakterze makroekonomicznym nie dają rezultatów w konfrontacji z konkretnymi wycenianymi i zbywanymi podmiotami. O wiele dokładniejsze rezultaty przynosi oszacowanie wartości przedsiębiorstw i spółek dokonywane na podstawie art. 32 ust. 1 i art. 42 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, będące niezbędnym elementem analizy przedprywatyzacyjnej. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 1997 r. w sprawie zakresu analizy spółki oraz przedsiębiorstwa państwowego oszacowanie wartości przedsiębiorstwa jest dokonywane przy użyciu co najmniej dwóch metod wyceny wybranych spośród następujących:
- zdyskontowanych przyszłych strumieni pieniężnych,
- wartości odtworzeniowej,
- wartości skorygowanej aktywów netto,
- rynkowej wartości likwidacyjnej,
- przy zastosowaniu mnożnika zysku.
Wyboru metody dokonuje się w zależności od sytuacji ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstwa. Wybór ten wymaga uzasadnienia. Porównanie wyników oszacowania wartości jest podstawą do określenia ceny akcji lub wartości przedsiębiorstwa, tak aby uzyskany wynik stanowił bazę do negocjacji z inwestorem. Przy takiej wycenie wartości firmy oraz dodaniu do niej wartości zobowiązań inwestycyjnych i socjalnych wynegocjowanych z inwestorem nie można mówić o sprzedaży majątku za 10-20% jego wartości.
Ilekroć następuje zetknięcie przedsiębiorstwa z rynkiem w procesie zmiany jego właściciela, ilekroć dyskutujemy o cenie za przedsiębiorstwo, ilekroć bierzemy pod uwagę wartość jego majątku, a wielkości te różnią się między sobą - to zawsze mamy do czynienia z tzw. wartością firmy. Jeżeli rynek jest gotów wydać więcej pieniędzy za nabycie polskich przedsiębiorstw niż wskazuje na to wartość ich majątku, to można w takich sytuacjach stwierdzić, że polskie przedsiębiorstwa wykazują goodwill. Jeżeli natomiast oferowana cena jest niższa niż wartość rynkowa majątku zbywanego przedsiębiorstwa - występuje tzw. negatywna goodwill. Przedsiębiorstwo nie ma reputacji ekonomicznej. Można wtedy uznać, że pozycja rynkowa takiego przedsiębiorstwa jest zła, zarząd słaby, załoga nieefektywna, perspektywy nikłe, a marketing szwankuje.
W takiej sytuacji przedmiotem zbycia jest tylko majątek obciążony długami, hipoteką i zastawem, pozostałe bowiem atrybuty należy zrestrukturyzować, ukształtować od początku, przewartościować, nakierować na nowe cele. Majątek staje się narzędziem dochodzenia do reputacji firmy. Niestety, wiele polskich firm nie wykazuje wartości reputacji. Obarczone majątkiem nieprodukcyjnym, wymagające restrukturyzacji organizacyjnej, finansowej, majątkowej walczą o utrzymanie lub wejście na konkurencyjne rynki. Mają więcej majątku niż siły generowania korzyści tego majątku.
Taki właśnie majątek ˝wypracowany przez społeczeństwo w czasach PRL˝ jest przedmiotem ˝wyprzedaży inwestorom zagranicznym˝. O jakości, efektywności wykorzystania, nowoczesności, cechach ekologicznych i technologicznych tego majątku prof. Poznański nie pisze.
W ostatnich latach gospodarka polska napotkała szereg niesprzyjających okoliczności, głównie zewnętrznych (rosyjski kryzys finansowy, kryzys dalekowschodni, spowolnienie wzrostu gospodarczego krajów UE, spadek zaufania inwestorów do emerging markets). W przeciwieństwie jednak do innych krajów transformacji udało się uniknąć w Polsce poważniejszego zachwiania trendu wzrostowego, mimo silnego negatywnego wpływu zewnętrznego otoczenia gospodarczego.
Obecnie kontynuowane są reformy strukturalne, wprowadzane są dalsze ulgi dla przedsiębiorców i utrzymuje się klimat zachęty dla inwestorów zagranicznych uczestniczących w polskiej prywatyzacji. Działania związane z transformacją gospodarki, mające na celu restrukturyzację przemysłu, finansów i rozwój usług, kontynuowane będą również w latach następnych.
Silny napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych, związany także z potrzebą głębokiej restrukturyzacji gospodarki, jest niewątpliwie przesłanką dużej dynamiki importu i pogłębiającego się deficytu obrotów bieżących. Deficyt ten jednak w dużym stopniu rekompensuje nadwyżka na rachunku obrotów kapitałowych i finansowych - co w efekcie nie powoduje poważnego uszczuplenia stanu rezerw. Warto zauważyć, że wzrost deficytu obrotów bieżących wynikał w dużym stopniu ze zbyt silnej podaży pieniądza i kredytów, tworząc popyt ukierunkowany w dużej części na towary importowane. Od ostatniego kwartału 1999 r. notuje się jednak zaostrzanie polityki pieniężnej w celu zwiększenia skłonności do oszczędzania.
Realizowana aktualnie polityka gospodarcza skierowana na wzrost oszczędności daje nadzieję na stopniową redukcję deficytu sektora finansów publicznych i zmianę struktury wydatków publicznych w kierunku zwiększenia udziału wydatków prorozwojowych. Zarówno prywatyzacja, jak i realizowane programy restrukturyzacji prowadzą do istotnej poprawy konkurencyjności polskiej gospodarki, tworząc podstawy do przewidywanej ekspansji eksportu i zmiany jego struktury w kierunku towarów wysoko przetworzonych, wyrobów pracochłonnych i usług.
Rola inwestycji zagranicznych, zwłaszcza dla gospodarek znajdujących się, tak jak gospodarka Polski, w okresie transformacji systemowej i gospodarczej, jest nie do przecenienia. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne są bez wątpienia czynnikiem determinującym wzrost gospodarczy Polski. Wbrew tezom prof. Poznańskiego byłby on trudny do osiągnięcia wyłącznie przy wykorzystaniu krajowych zasobów finansowych. Utrzymanie wzrostu gospodarczego poprzez modernizację podmiotów gospodarczych wymaga ciągłego zwiększania nakładów inwestycyjnych. Tymczasem poziom oszczędności krajowych jest niski, dlatego też znaczna część inwestycji będzie musiała być finansowana przez kapitał zagraniczny. Pozyskiwanie inwestorów zagranicznych ma więc znaczenie priorytetowe dla gospodarki kraju.
Napływ kapitału zagranicznego zwiększa zdolność polskich podmiotów gospodarczych do sprostania konkurencji ze strony nowoczesnych firm zachodnich i przybliża nas do integracji z gospodarką światową. Kontrolę nad kapitałem zagranicznym zainwestowanym w Polsce sprawują wszystkie ten instytucje, które powołane są do nadzorowania obrotu gospodarczego. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne stają się podstawowym elementem integracji europejskiej i światowej. W Europie następują dynamiczne i nieodwracalne przemiany, takie m.in. jak stworzenie unii walutowej. Są to transformacje, do których Polska powinna się włączyć.
Należy pamiętać, że inwestorzy zagraniczni, wchodząc na rynek polski, zachowują swoje dotychczasowe rynki zbytu i kanały dystrybucji, sprzyjając Polsce w pokonywaniu barier w handlu międzynarodowym. W skali makroekonomicznej pozwala to na promocję eksportu, ogranicza deficyt obrotów bieżących i w efekcie poprawia bilans płatniczy. Polska jest krajem bezpiecznego i efektywnego lokowania kapitału. Inwestorzy zagraniczni mogą tu znaleźć atrakcyjne warunki dla prowadzenia działalności. Faktem, który to potwierdza, są inwestycje ulokowane w Polsce przez firmy zagraniczne od początku lat 90.
W latach 1990-1999 wartość akcji/udziałów spółek skarbu państwa sprzedanych inwestorom zagranicznym dwukrotnie przewyższała zaangażowanie inwestorów polskich w prywatyzację pośrednią.
Mając tę świadomość, MSP podejmowało szereg działań preferencyjnych, realizując zapisy ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych preferujące obywateli polskich i spółki obywateli polskich oraz pracowników prywatyzowanych przedsiębiorstw, w których pracują Polacy.
Problem zwiększenia znaczenia polskiego kapitału w prywatyzacji majątku skarbu państwa ma istotne znaczenie w warunkach zbliżającej się integracji Polski z Unią Europejską. Stosowane obecnie ustawowe elementy ochrony kapitału polskiego są bowiem niezgodne z wymogami prawa unijnego.
Najważniejsze ograniczenia swobodnego przepływu kapitału (których zniesienie do końca roku 2000 Polska zadeklarowała) występują m.in. w zakresie możliwości dokonywania bezpośrednich inwestycji zagranicznych w transporcie lotniczym, telekomunikacji, w dziedzinie kultury fizycznej i sportu oraz wielkości zaangażowania kapitału zagranicznego w sektorze audiowizualnym. Polska zadeklarowała zamiar stosowania wyjątków od ogólnej zasady swobodnego przepływu kapitału (w szczególności wobec instytucji finansowych) i realizacji specyficznych programów w ramach polityki publicznej, w tym prywatyzacji.
Biorąc powyższe pod uwagę, przyszłe decyzje gospodarcze muszą koncentrować się na usuwaniu przeszkód dla zwiększania inwestycji i zatrudnienia w kierunku zakończenia podstawowego zakresu procesu prywatyzacji majątku SP do czasu włączenia naszego kraju w struktury UE.
W świetle zaprezentowanych powyżej informacji nie można oczywiście zgodzić się z tezą prof. Poznańskiego, że polskie reformy lat 90. okazały się klęską. Tak jednostronnej i tendencyjnej oceny, jak wyrażona w książce pt. ˝Wielki przekręt. Klęska polskich reform˝, nie potwierdzają żadne źródła, zarówno krajowe jak i zagraniczne. W związku z tym tezy zaprezentowane przez ww. autora nie zasługują na poważne potraktowanie i mogą być traktowane jedynie jako opinie prywatnej osoby, będącej na etacie profesora Uniwersytetu w Seattle.
Na marginesie uwaga o charakterze odpowiedzi spoza przedmiotowego zakresu interpelacji pani poseł.
Problemy rozwoju gospodarczego, przemian gospodarczych i prywatyzacji są przedmiotem troski rządu, obywateli, a także posłów i to bez względu na preferowane poglądy polityczne. Jest to w pełni zrozumiałe. Natomiast konieczność ustosunkowania się premiera rządu do opinii zawartych w publikacjach okołonaukowych, czyli - jak pisze pani poseł w interpelacji - ˝w świetle danych przytoczonych przez prof. Poznańskiego˝, zmienia charakter interpelacji, czyniąc ją bardziej polemiką naukową z profesorskimi poglądami. Polemiki naukowe mają swoje stosowne miejsce w życiu społecznym. Nie odbywa się to jednak w trybie interpelacji poselskiej.
W uzupełnieniu, pozwalamy sobie dołączyć kopię pisma ministra gospodarki pana Janusza Steinhoffa, dającego odpowiedź na zawarte w interpelacji pytanie: ˝Jak rząd ocenia zmiany technologiczne, które rzekomo miał wprowadzać obcy kapitał w prywatyzowanych przedsiębiorstwach...˝?*)
Z poważaniem
Podsekretarz stanu
Jan Buczkowski
Warszawa, dnia 27 lipca 2000 r.
- Interpelacja w sprawie projektu przejęcia wszystkich 23 parków narodowych przez Lasy Państwowe
- Interpelacja w sprawie ustanowienia granic obszaru specjalnej ochrony ptaków Natura 2000
- Interpelacja w sprawie zasadności funkcjonowania Wojskowego Instytutu Medycyny Lotniczej w ramach dotychczasowej struktury organizacyjnej
- Interpelacja w sprawie działań władz oświatowych mających na celu ograniczenie udziału nieletnich w zakłócaniu imprez masowych
- Interpelacja w sprawie wprowadzenia zakazu palenia tytoniu w miejscach publicznych