Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie zmniejszenie przez Ministerstwo Edukacji Narodowej dotacji budżetowych dla uczelni wyższych na przykładzie sytuacji w Lublinie

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z przekazaną przez pana marszałka interpelacją z dnia 23 stycznia 2001 r. pani poseł Izabelli Sierakowskiej w sprawie decyzji Ministerstwa Edukacji Narodowej dotyczącej zmniejszenia dotacji budżetowych dla szkół wyższych na przykładzie sytuacji w Lublinie przedkładam uprzejmie następujące informacje i wyjaśnienia.

   Niepełne wykonanie dochodów i wydatków budżetu państwa w 2000 r., w warunkach konieczności zachowania ustawowo określonego poziomu deficytu budżetowego w ubiegłym roku, miało bezpośredni wpływ na ograniczenie zasilenia budżetowego w obszarze działu: Szkolnictwo wyższe w relacji do planu wydatków w tym zakresie, wynikającego z ustawy budżetowej na 2000 r.

   Ograniczenie zasilania, jakie miało miejsce w IV kwartale 2000 r., dotyczyło wszystkich dysponentów wydatków w częściach budżetowych (resortów, urzędów centralnych oraz wojewodów), a w konsekwencji budżetów nadzorowanych i podległych jednostek sektora finansów publicznych. Wynikało to przede wszystkim ze spadku dochodów budżetu państwa, których zmniejszenie w 2000 r. według wstępnych danych szacuje się na poziomie około 5,3 mld zł.

   W skali działu: Szkolnictwo wyższe (łącznie z wyższymi szkołami wojskowymi oraz Szkołą Główną Służby Pożarniczej) nie przekazano środków (według wstępnych danych) na kwotę 224 mln zł. Ograniczenia dotyczyły w głównej mierze zmniejszonego zasilenia dotacyjnego uczelni nadzorowanych przez ministra edukacji narodowej.

   Należy nadmienić, że w budżecie ministra edukacji narodowej ponad 90% środków było przeznaczone i przekazywane na rzecz nadzorowanego w 2000 r. szkolnictwa wyższego. W tej sytuacji ograniczenie zasilania budżetu MEN musiało znaleźć swe odzwierciedlenie w adekwatnym zmniejszeniu zasilania dotacyjnego szkół wyższych resortu. Nie przekazano w pełni planowanych dotacji na działalność dydaktyczną oraz pomoc materialną dla studentów, przy zapewnieniu pełnego przekazania dotacji na działalność inwestycyjną.

   W budżecie MEN na 2000 r. w dziale: Szkolnictwo wyższe nie przekazano kwoty 212,1 mln zł, co stanowiło ponad 88% ograniczenia zasilenia w skali całego budżetu MEN. Na rzecz szkół wyższych dotowanych z budżetu MEN nie przekazano łącznie kwoty prawie 185,7 mln zł. Nie przekazano również kwoty 24,8 mln zł dotacji dla Funduszu Pożyczek i Kredytów Studenckich ulokowanego w Banku Gospodarstwa Krajowego.

   Ograniczenie zasilania miało miejsce w październiku oraz grudniu ubiegłego roku, natomiast w listopadzie przekazano w pełni środki zgodnie z przyjętym harmonogramem ich przelewania na rachunki uczelni.

   Podana kwota 185,7 mln zł oznacza zmniejszenie zasilania w odniesieniu do skali całorocznej planowanych dotacji na działalność dydaktyczną oraz pomoc materialną dla studentów na poziomie 4,6%, przy czym ze szczebla MEN nie rozdysponowano uczelniom pozostałości planowanej dotacji w kwocie 61,3 mln zł zaplanowanej do przekazania w ramach podziałów uzupełniających na początku roku akademickiego 2000/2001.

   W obszarze 72 uczelni MEN, w relacji do planu budżetu po zmianach na 2000 r. określonego dla uczelni, nie przekazano w zakresie:

   - dotacji na działalność dydaktyczną kwoty nieco ponad 100,0 mln zł, co stanowi 3,1% planu budżetu po zmianach,

   - dotacji na pomoc materialną dla studentów kwoty prawie 24,6 mln zł, co stanowi 4,1% planu budżetu po zmianach.

   Podane wskaźniki ograniczenia zasilania były jednolite wobec wszystkich uczelni MEN zarówno w obrębie dotacji na działalność dydaktyczną (3,1%), jak i na pomoc materialną dla studentów (4,1%).

   Łącznie zmniejszenie zasilenia dotacyjnego w obydwu rodzajach działalności wyniosło 124,6 mln zł, co stanowi 3,3% w relacji do sumy tych dotacji ujętych w planach określonych dla uczelni.

   W sytuacji zmniejszonego przekazywania środków w grudniu 2000 r. ze strony MEN wskazywano, że w ujęciu kalkulacyjnym zmniejszone zasilenie nie powinno dotyczyć finansowania wydatków płacowych oraz świadczeń w zakresie bezzwrotnych form pomocy materialnej dla studentów.

   Należy podkreślić, że w myśl art. 27 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych zamieszczenie w budżecie państwa dochodów z określonych źródeł oraz wydatków na określone cele nie stanowi podstawy roszczeń bądź zobowiązań wobec osób trzecich ani roszczeń tych osób wobec państwa.

   W świetle obowiązującego systemu gospodarki finansowej państwowe szkoły wyższe w znaczącym, aczkolwiek zróżnicowanym stopniu dysponują przychodami własnymi, zwłaszcza w obszarze działalności dydaktycznej, które w myśl stosownych postanowień ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych traktowane są jako środki publiczne. Mają więc pewne pole manewru w reagowaniu i bieżącym dostosowywaniu funkcjonowania swojej gospodarki finansowej do niespodziewanych, ale też wyjątkowych trudności budżetu państwa, mających bezpośredni wpływ na ich systematyczne zasilanie w środki finansowe.

   Według założeń uczelni przyjętych na 2000 r. cywilne szkoły wyższe planowały przychody pozadotacyjne na poziomie 1696,6 mln zł, w tym z opłat za zajęcia dydaktyczne w kwocie 1178,6 mln zł. W uczelniach MEN przychody pozadotacyjne w 2000 r. zakładano w kwocie 1553,1 mln zł, w tym z opłat za zajęcia dydaktyczne kwotę 1087,4 mln zł. Przychody pozadotacyjne stanowiły zatem 28,7% ogółu planowanych przychodów działalności dydaktycznej, a 31,7% w uczelniach MEN.

   Również uczelnie lubelskie dysponują tego typu przychodami pozadotacyjnymi. W świetle danych z tych uczelni państwowe szkoły wyższe Lublina, dotowane z budżetu MEN, zakładały w 2001 r. uzyskanie z działalności dydaktycznej przychodów pozadotacyjnych (łącznie z opłatami za zajęcia dydaktyczne) w kwotach: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - 50,9 mln zł, Politechnika Lubelska - 10,9 mln zł oraz Akademia Rolnicza - 6,3 mln zł. Stanowi to odpowiednio 37,4%, 25,1% oraz 12,3% ogółu zakładanych przychodów z działalności dydaktycznej w ubiegłym roku, przy uwzględnieniu faktycznie przekazanych w ubiegłym roku zmniejszonych dotacji dydaktycznych dla poszczególnych wymienionych uczelni.

   Ograniczenia zasilenia budżetowego spowodowały perturbacje w głównej mierze w obszarze szeroko pojętych wydatków eksploatacyjnych, związanych z bieżącym funkcjonowaniem szkół. Sprostanie tej sytuacji i rozwiązywanie problemów z niej wynikających zależy przede wszystkim od zakresu działalności i form funkcjonowania, a także od bieżących uwarunkowań i stanu finansów poszczególnych uczelni. Działania te powinny być zgodne z obowiązującym stanem prawnym.

   Nie ma natomiast podstaw formalnych do rekompensowania ograniczeń zasilania finansowego w 2000 r. ze środków budżetu szkolnictwa wyższego planowanych na 2001 r.

   Należy jednak przy tym zaznaczyć, że podstawą kalkulacji budżetu szkolnictwa wyższego na obecny rok był plan 2000 r., a więc nie jego faktyczna realizacja, która wyraziła się w przedstawionym niepełnym przekazaniu zaplanowanych środków w końcu ubiegłego roku.

   Stanowisko i wyjaśnienia dotyczące uwarunkowań oraz implikacji związanych ze wspomnianym ograniczeniem zasilenia budżetowego były szeroko prezentowane w mediach ze strony kierownictwa Ministerstwa Edukacji Narodowej. Były również jednym z problemów omawianych ostatnio na spotkaniach kierownictwa MEN z Konferencją Rektorów Uczelni Technicznych oraz Konferencją Rektorów Uniwersytetów Polskich, zwłaszcza w kontekście zamierzeń dotyczących podejmowania konkretnych działań zaradczych, związanych z łagodzeniem skutków wynikających z przedstawionego ograniczenia zasilenia finansowego w 2000 r. Problemy te były również przedmiotem wyjaśnień na spotkaniach z przedstawicielami Parlamentu Studentów RP.

   Jak wspomniano, budżet 2001 r. w obszarze szkolnictwa wyższego był konstruowany na podstawie planu 2000 r. Był zatem kalkulowany w odniesieniu do wydatków bieżących, przy uwzględnieniu wzrostu wynagrodzeń (wraz z podwyżką) o 7,6% w porównaniu z 2000 r. i w tej samej skali w zakresie pomocy stypendialnej w ramach dotacji na pomoc materialną dla studentów. Ujęto w nim również w budżecie ministra edukacji narodowej skutki kontynuacji rozwoju państwowych uczelni zawodowych powstałych w latach 1998-2000 oraz uzupełnienie kalkulacyjne dotacji, w związku ze wzrostem liczby studentów ogółem, w zakresie wydatków płacowych, na pomoc stypendialną oraz wydatków rzeczowych.

   Kalkulacje powyższe były dokonywane przy ograniczeniu nominalnym do planowanej podstawy z 2000 r. w zakresie wydatków rzeczowych w obszarze działalności dydaktycznej oraz pomocy materialnej dla studentów, co w konsekwencji miału sumarycznie wpływ na poziom wskaźników wzrostu.

   W toku prac sejmowych nad uchwalaniem ustawy budżetowej na rok 2001 na rzecz szkolnictwa wyższego uwzględniono 5 rezerw celowych wraz ze zwiększeniem rezerwy na tworzenie i funkcjonowanie wyższych szkół zawodowych, przewidzianej w przedłożeniu rządowym projektu.

   Szczególne znaczenie dla wzmocnienia finansowania szkolnictwa wyższego będzie miała nowa rezerwa celowa nr 74, obejmująca środki na zwiększenie dotacji dla szkół wyższych w kwocie prawie 177,7 mln zł (w tym dla wyższych szkół morskich 8,0 mln zł).

   W przedłożonej Senatowi RP ustawie budżetowej na 2001 r. z dnia 3 lutego 2001 r. wydatki na szkolnictwo wyższe (łącznie z wyższymi szkołami wojskowymi oraz Szkołą Główną Służby Pożarniczej), wraz ze wspomnianymi 5 rezerwami celowymi w łącznej kwocie prawie 210,5 mln zł, obejmują sumarycznie kwotę 6693,5 mln zł, co oznacza porównywalnie nominalny wzrost o 15,3% w relacji do wykonania (wstępnego) za 2000 r., uwzględniającego niepełne zasilanie budżetowe. Przy wzięciu pod uwagę prognozowanej średniorocznej inflacji w 2001 r. w wysokości 7,0% w roku bieżącym ponownie wystąpi realny wzrost wydatków w tym obszarze szkolnictwa wyższego na poziomie 7,7%.

   Kwestia zwiększania wydatków na szkolnictwo wyższe w innych krajach europejskich i osiąganych z tego tytułu efektów ekonomicznych jest zapewne istotnym elementem wzajemnego oddziaływania państwa i środowiska akademickiego. Poziom wydatków budżetowych na szkolnictwo wyższe jest w warunkach polskich pochodną wielostronnych dotychczasowych uwarunkowań, znajdujących syntetyczne odzwierciedlenie w poziomie PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca, co równocześnie obrazuje skalę dystansu dzielącego Polskę od wielu krajów europejskich. Jak się wydaje, warunkiem koniecznym trwałej poprawy w tym zakresie będzie możliwość uzyskania odpowiednio wysokiego i systematycznego tempa wzrostu PKB, równocześnie wyprzedzającego tempo wzrostu w innych krajach.

   W polskiej sytuacji zwiększenie wydatków na szkolnictwo wiązać się powinno przede wszystkim z ich angażowaniem na poprawę sytuacji płacowej pracowników szkolnictwa wyższego, co jest jednym z głównych postulatów i oczekiwań środowiska akademickiego. Wydatki płacowe są bowiem zasadniczym elementem finansowania budżetowego uczelni. Można więc wyrazić przeświadczenie, że poprawa warunków egzystencji pracowników uczelni znajdować będzie dalsze odzwierciedlenie w zwiększeniu wpływu szkolnictwa wyższego na stymulowanie rozwoju gospodarczego kraju.

   Z wyrazami szacunku

   Podsekretarz stanu

   Lech Sprawka

   Warszawa, dnia 22 lutego 2001 r.