Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie stanu i ochrony wód Bałtyku

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację pana posła Jana Kulasa w sprawie stanu i ochrony wód Bałtyku, przekazaną mi przy piśmie z dnia 22 października 1999 r., znak: SPS-0202-2188p/99, oraz w nawiązaniu do moich informacji w tej sprawie przekazanych na ręce pana marszałka w piśmie z dnia 4 sierpnia 1999 r. znak: DOŚow-070-2544/99 oraz z dnia 20 października 1999 r., znak: DOŚow-070-3477/99, przedstawiam uzupełniające szczegółowe informacje dotyczące tego problemu.

   1. Jak faktycznie przedstawia się stan zanieczyszczeń wód Zatoku Gdańskiej i Zatoki Pomorskiej?

   Według najnowszych danych monitoringowych IMGW O/Morski w Gdyni w latach 1998-1999 nadal występowała stagnacja wód dennych Morza Bałtyckiego. Warunki meteorologiczne w sezonie zimowym 1998-1999 spowodowały małe wlewy natlenionych wód o wysokim zasoleniu z Morza Północnego. Ponadto spokojne warunki pogodowe w sezonie letnim 1999 r. niekorzystnie wpłynęły na natlenienie wód powierzchniowych.

   W odniesieniu do Zatoku Gdańskiej i Zatoki Pomorskiej głównym problemem jest nadmierna eutrofizacja ich wód spowodowana dopływem z lądu ładunku azotu i fosforu.

   Stan użyźnienia (eutrofizacji) Zatoki Gdańskiej i Zatoki Pomorskiej można ocenić w oparciu o stężenia soli biogenicznych, takich jak fosforany i azotany. Średnie roczne stężenie fosforanów w 1998 r. w Zatoce Gdańskiej zmniejszyło się w porównaniu do średniej wieloletniej za okres 1989-1993 z 0,71 mmol/m3 do 0,51 mmol/m3, a w Zatoce Pomorskiej z 0,95 mmol/m3 do 0,75 mmol/m3. Średnie roczne stężenie azotanów w 1998 r. wzrosło w Zatoce Gdańskiej z 13,63 mmol/m3 do 15,56 mmol/m3, natomiast zmniejszyło się w Zatoce Pomorskiej z 26,09 mmol/m3 do 17,51 mmol/m3.

   Zalew Szczeciński działa jak ˝osadnik˝ dla zanieczyszczeń spływających z lądu, głównie systemem rzecznym Odry.

   Płytkie wody Zalewu łatwo ulegają mieszaniu przez akcję wiatru, co sprzyja dobremu natlenieniu wody, a tym samym procesom samoczyszczenia biologicznego tego zbiornika.

   Pomimo samooczyszczającej roli Zalewu Szczecińskiego wody Zatoki Pomorskiej wykazują wyższe średnie stężenia roczne i wieloletnie azotanów i fosforanów w porównaniu do odpowiednich wartości dla wód Zatoki Gdańskiej.

   2. Z jakich środków finansowych Unii Europejskiej i na jakie konkretne cele będzie mogła skorzystać Polska w przywracaniu czystości wód Bałtyku?

   W ramach przewidywanych funduszy pomocowych z Unii Europejskiej dla Polski, spodziewanych w latach 2000-2006 najistotniejszą rolę będzie odgrywał fundusz ISPA. Na fundusz ISPA kraje piętnastki będą przeznaczać ok. 1 mld euro rocznie do roku 2006 na wszystkie 10 krajów aplikujących o członkostwo w UE. Indykatywne alokacje na poszczególne kraje są udzielane na podstawie 3 kryteriów: wielkości populacji, PKB mierzonego parytetem siły nabywczej ludności, powierzchni kraju. Pod uwagę będzie również brana efektywność wykorzystywania środków pomocowych przekazywanych danemu krajowi w przeszłości. W roku 2000 udostępnione Polsce środki na ochronę środowiska wynoszą ok. 177 mln euro, czyli około 5 razy więcej niż w programie PHARE.

   Wsparcie będzie udzielane na indywidualne projekty inwestycyjne oraz pakiety projektów. Warunkiem koniecznym jest zgodność z priorytetami wskazanymi w Partnerstwie dla członkostwa oraz w Narodowym programie przygotowania do członkostwa w UE. Przedsięwzięcia wspierane przez ISPA powinny być także priorytetowym, integralnym elementem lokalnych i regionalnych programów rozwoju zrównoważonego i ochrony środowiska.

   Fundusz ISPA jest instrumentem finansowania dużych inwestycji o charakterze infrastrukturalnym o wartości powyżej 5 mln euro. Jednak, zwłaszcza w przypadku Polski, preferowane będą przedsięwzięcia znacznie większe, powyżej 15-20 mln euro. Dlatego największe prawdopodobieństwo otrzymania dofinansowania z funduszu ISPA mają inwestycje realizowane w największych aglomeracjach miejskich, powyżej 300 tys. mieszkańców, takich jak: Warszawa, Łódź, Kraków, Wrocław, Poznań, Bydgoszcz, Gdańsk, Katowice, Szczecin, mające jednocześnie istotny wpływ na stan czystości wód Bałtyku.

   Wsparcie z funduszu ISPA może przyjąć formę: dotacji, pomocy zwrotnej, dofinansowania spłat kredytu (odsetki), funduszu gwarancyjnego. Dofinansowanie z funduszu może, ale nie musi, pokrywać do 75% udziału środków publicznych. W związku z tym wymagane jest współfinansowanie ze strony podmiotów krajowych (budżety lokalne, budżet państwa, środki własne inwestora) oraz międzynarodowych instytucji finansowych, takich jak EIB, EBOiR, BŚ.

   W Ministerstwie Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa podjęto szereg kompleksowych działań mających na celu jak najlepsze przygotowanie resortu do wykorzystania funduszu ISPA.

   Do chwili obecnej ministerstwo, wspólnie z Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, pełniącym funkcję biura wykonawczego ds. funduszu ISPA, zidentyfikowano ponad 400 projektów przewidzianych do finansowania z funduszu ISPA. Z ww. grupy projektów wyłoniono kilkanaście projektów spełniających wymagane kryteria i najlepiej przygotowanych do realizacji w 2000 r. Większość z tych projektów dotyczy gospodarki wodno-ściekowej, których realizacja związana jest ze zmniejszeniem zanieczyszczeń odprowadzanych do Bałtyku, a więc bezpośrednio służy przywracaniu czystości wód Bałtyku.

   3. W jaki sposób na stan wód Bałtyku oddziałują Litwa, Łotwa, Estonia i Rosja? Jak przedstawia się współpraca z tymi krajami w ochronie wód Bałtyku?

   Współpraca Polski z Litwą, Łotwą, Estonią i Rosją w celu ochrony wód Bałtyku w największej mierze wynika z aktywnego udziału wszystkich państw w pracach komisji helsińskiej (HELCOM). Wyraża się ona m.in. wdrażaniem zaleceń komisji odnoszących się do redukcji zanieczyszczeń ze źródeł lądowych (np. rolnictwa, przemysłu, transportu, gospodarki komunalnej) oraz prowadzeniem wspólnego monitoringu Bałtyku. Międzynarodowy program monitoringu Morza Bałtyckiego HELCOM BMP został zapoczątkowany w 1997 r. i był przez lata konsekwentnie rozbudowywany oraz ulepszany. Obecnie obowiązujący w krajach członkowskich znowelizowany program monitoringu Morza Bałtyckiego COMBINE został wdrożony w Polsce w listopadzie 1998 r.

   Wspólne międzynarodowe narady ekspertów z krajów nadbałtyckich, organizowane w ramach działalności komisji helsińskiej, zapewniają wymianę informacji i danych oraz stwarzają forum do dyskusji na temat stanu środowiska Morza Bałtyckiego oraz możliwości jego polepszenia. Na bazie wieloletnich danych monitoringowych co 5 lat przeprowadzane są okresowe oceny stanu środowiska Morza Bałtyckiego. Ostatnia taka ocena obejmowała lata 1989-1993. W chwili obecnej prowadzone są prace zmierzające do przygotowania czwartej okresowej oceny stanu środowiska Morza Bałtyckiego, obejmującej lata 1994-1998. Publikacja raportu końcowego spodziewana jest w pierwszych miesiącach roku 2001.

   Analogicznie do ocen stanu środowiska Bałtyku w ramach działalności komisji helsińskiej przygotowywane są także oceny zrzutu zanieczyszczeń do Morza Bałtyckiego wodami (PLC). Ostatnia taka ocena (PLC-3) przeprowadzona została w roku 1995, a jej wyniki opublikowane zostały przez komisję w roku 1998. Publikacja zawiera zestawienie wielkości zrzutów zanieczyszczeń odprowadzanych przez Litwę, Łotwę, Estonię, Rosję i Polskę. Obecnie prowadzone są przygotowania do zrealizowania w roku 2000 czwartej oceny zrzutu zanieczyszczeń wodami (PLC-4).

   Głównym czynnikiem decydującym o stopniu oddziaływania danego państwa na stan wód Bałtyku jest wielkość zrzutu zanieczyszczeń z obszaru zlewni Morza Bałtyckiego, znajdującej się na terenie tego państwa. Około 99,7% obszaru Polski należy do zlewni Bałtyku, natomiast dla Estonii i Litwy jest to 100%, dla Łotwy - 99,2% i dla Rosji - 1,84% obszaru kraju.

   Poniżej przedstawiono wielkość zrzutu zanieczyszczeń do Bałtyku z terytorium Litwy, Łotwy, Estonii, Rosji i Polski - opublikowane przez komisję helsińską w 1998 r.

BZT7 (siedmiodniowe biochemiczne zapotrzebowanie tlenu) substancji biogennych wyrażonych jako azot ogólny (Nog) i fosfor ogólny (Pog).

Obszar w zlewni Bałtyku Zrzuty

ogółem jednostkowe

km2 t/rok kg/km2

Litwa 98 890 96 416 975

Łotwa 131 543 67 449 513

Estonia 84 375 53 515 634

Rosja*) 302 641 228 132 754

Polska 331 196 288 605 871

*) Dane niepełne, nie uwzględniają zrzutów ze Ÿródeł przemysłowych.

Zrzuty Nog Zrzuty Pog

ogółem jednostkowe ogółem jednostkowe

t/rok kg/km2 t/rok kg/km2

Litwa 36 824 372 1405 14

Łotwa 91 064 692 2184 17

Estonia 46 468 551 1291 15

Rosja 84 647*) 280*) 7108**) 23**)

Polska 241 747 648 14 208 43

  *) Dane niepełne, nie uwzględniają zrzutów bezpośze Ÿródeł przemysłowych i komunalnych. **) Dane niepełne, nie uwzględniają zrzutów bezpośrednich ze Ÿródeł przemysłowych.

   Jak wynika z powyższego, udział Polski w zanieczyszczeniu Bałtyku jest bardzo istotny.

   4. Ponieważ Wisła i Odra odprowadzają większość naszych zanieczyszczeń do Bałtyku, jakie działania i środki finansowe podejmie resort, aby przywrócić podstawowy stan czystości tych rzek?

   Poprawa stanu czystości wód Wisły i Odry oraz Morza Bałtyckiego jest uzależniona od pełnego uregulowania gospodarki ściekowej we wszystkich aglomeracjach większych niż 2000 mieszkańców równoważnych, zgodnie z wymaganiami dyrektywy 91/271/EWG z dnia 21 maja 1991 r. dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, łącznie z uzasadnionym ekologicznie i ekonomicznie rozwiązaniem problemów sanitacji mniejszych miejscowości z terenów o zabudowie rozproszonej. Jak wskazują studia wykonane na zlecenie resortu ochrony środowiska przez polskie i zagraniczne zespoły badawcze, Polska na wdrożenie ww. dyrektywy na terenie całego kraju będzie musiała wydatkować kwotę w wysokości około 12,1 mld euro, w tym:

   - na budowę nowych i rozbudowę istniejących oczyszczalni ścieków - 2,3 mld euro, z czego 1,2 mld w grupie miast największych, powyżej 100 tys. mieszkańców,

   - na budowę i rozbudowę systemów kanalizacyjnych - 6,3 mld euro,

   - na zagospodarowanie osadów ściekowych - 0,5 mld euro,

   - na rozbudowę systemów sanitacyjnych na terenach wiejskich - 3,0 mld euro.

   Zgodnie z fundamentalną zasadą polityki ochrony środowiska - sprawca zanieczyszczenia płaci - zdecydowana większość tych kosztów zostanie poniesiona przez polskie podmioty gospodarcze oraz gospodarstwa domowe. Wzrost obciążeń tych ostatnich wydatkami na ochronę środowiska będzie w szczególności spowodowany potrzebą podniesienia wysokości opłat użytkowych w związku ze zwiększonymi inwestycjami i bieżącymi kosztami funkcjonowania gospodarki wodno-ściekowej.

   Przewiduje się, że zapotrzebowanie na nakłady inwestycyjne w całym okresie dostosowawczym wspomagane będzie środkami pomocy przedakcesyjnej i strukturalnej Unii Europejskiej.

   W 1999 r. opracowany został szczegółowy program poprawy jakości wód dorzecza Odry na lata 2000-2002. W programie tym określono priorytety dla planowanej do 2002 r. działalności inwestycyjnej wraz z hierarchizacją potrzeb niezbędnych dla przywrócenia równowagi ekosystemu rzek dorzecza Odry. Lista priorytetowych obiektów obejmuje 36 oczyszczalni dla miast powyżej 20 tys. mieszkańców równoważnych, w tym 20 oczyszczalni będących w budowie. Efektem realizowania tych inwestycji będzie ograniczenie ładunku zanieczyszczeń wprowadzanego do Odry o 89% w BZT5, azotu całkowitego - o 20% i fosforu całkowitego - o 68%.

   Zmniejszenie ładunków zapewni wzrost zasięgu wód II klasy na długości 245,7 km, zmniejszenie zasięgu wód III klasy czystości o 106,9 km oraz zmniejszenie zasięgu wód nadmiernie zanieczyszczonych (n.o.n.) o 138,8 km. Osiągnięcie tego efektu ekologicznego jest uwarunkowane poniesieniem nakładów finansowych w wysokości 480 mln euro, w tym niezbędne jest dofinansowanie w kwocie 150 mln euro.

   W 2000 r. planuje się opracowanie podobnego jak dla Odry programu poprawy jakości wód dorzecza Wisły.

   6. Czy i w jakim stopniu wielka oczyszczalnia ˝Wschód˝ w Gdański może liczyć na wsparcie materialne i organizacyjne resortu ochrony środowiska?

   Oczyszczalnia ścieków ˝Wschód˝ uznana została przez resort ochrony środowiska za jedną z priorytetowych inwestycji w ochronie wód przed zanieczyszczeniem w polityce ekologicznej państwa oraz w programie wykonawczym do tej polityki do 2000 r. Miasto Gdańsk zostało uznane także za jedno z podstawowych źródeł zanieczyszczenia Bałtyku w międzynarodowym programie ochrony środowiska Morza Bałtyckiego i jest wymieniane jako tzw. gorący punkt, wymagający w pierwszej kolejności wyposażenia w oczyszczalnię ścieków.

   Priorytet nadany tej inwestycji ułatwił inwestorowi ubieganie się o pozyskanie pomocy finansowej na jej realizację ze środków funduszy ekologicznych, jak również z budżetu państwa.

   Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, ustalając w porozumieniu z resortem ochrony środowiska listy przedsięwzięć do finansowania w poszczególnych latach, jako jeden z najważniejszych problemów do rozwiązania w ochronie wód uznaje ochronę wód przybrzeżnych Bałtyku oraz likwidację ˝gorących punktów˝ niezbędną dla realizacji postanowień konwencji helsińkiej.

   Mając na względzie znaczenie rozbudowy i modernizacji oczyszczalni ścieków ˝Wschód˝ dla poprawy jakości wód przybrzeżnych Zatoki Gdańskiej i Mierzei Wiślanej, jak również dla wywiązania się Polski z zobowiązań międzynarodowych wynikających z konwencji helsińskiej, czyniłem starania i popierałem inicjatywy związane z zapewnieniem tej inwestycji niezbędnego dofinansowania zarówno z funduszy celowych, jak i budżetu państwa.

   Udział środków funduszy ekologicznych w budowie oczyszczalni ścieków ˝Wschód˝ w Gdańsku przewidywany na koniec 1999 r. wynosi około 50% (NFOŚiGW, WFOŚiGW, Ekofundusz). Środki pochodzące z budżetu państwa stanowią ok. 31%, a środki własne - ok. 19%.

   Rozbudowa i modernizacja oczyszczalni ścieków została zakończona, a obiekt przekazano do eksploatacji w III kwartale 1999 r. Oczyszczalnia ścieków osiąga zakładane efekty ekologiczne na poziomie lepszym od standardów przyjętych w Unii Europejskiej.

   Do rozwiązania pozostała sprawa zrzutu oczyszczonych ścieków do Zatoki Gdańskiej oraz utylizacja odwodnionych osadów ściekowych. Zadania te realizowane będą również przy udziale środków funduszy ekologicznych i dotacji z budżetu państwa oraz ze środków pomocy zagranicznej - funduszu PHARE 1998. Inwestor będzie ubiegał się również o środki z funduszu ISPA. Zakończenie całości zadania planowane jest na 2000 r.

   Pragnę jednocześnie poinformować pana marszałka, że mimo, iż nie mam możliwości udzielenia bezpośredniej pomocy finansowej dla tej inwestycji, ponieważ, jak wiadomo, nie dysponuję żadnymi środkami na realizację przedsięwzięć proekologicznych, w dalszym ciągu będę wspierał wszelkie działania inwestora prowadzące do zakończenia realizacji tego zadania.

   Z poważaniem

   Minister

   Antoni Tokarczuk

   Warszawa, dnia 18 listopada 1999 r.