Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie stanu i przyszłości nauki polskiej

   Szanowny Panie Marszałku! Z upoważnienia prezesa Rady Ministrów prof. Jerzego Buzka przesyłam stanowisko będące odpowiedzią na pismo SPS-0202-2391/99 z dnia 6 września 1999 r. w związku z interpelacją posła Jana Kulasa w sprawie stanu i przyszłości nauki polskiej.

   Ad 1. Jak rzeczywiście kształtowały się nakłady budżetowe na utrzymanie i rozwój nauki polskiej w latach 1994-1998?

   Nakłady budżetowe na utrzymanie i rozwój nauki polskiej w latach 1994-1998 kształtowały się następująco (w mln zł):

Wyszczególnienie 1994 1995 1996 1997 1998

Œrodki na naukę finansowane z budżetu 1165,9 1437,4 1855,0 2192,6 2405,6

Nominalny wzrost nakładów na naukę x 23,29% 29,05% 18,20% 9,71%

Realny wzrost nakładów na naukę x -3,5% +7,6% +2,9% -1,9%

Udział nauki w PKB 0,55% 0,47% 0,48% 0,47% 0,44%

Udział nauki w wydatkach budżetu państwa 1,69% 1,58% 1,70% 1,74% 1,72%

   Według raportu ˝Stan nauki i techniki w Polsce˝, Warszawa 1999, opracowanie KBN: ˝Nakłady na badania i rozwój są w Polsce bardzo niskie, a ich struktura wadliwa; w przeciwieństwie do krajów rozwiniętych aż 2/3 środków pochodzi z budżetu państwa. Należy dążyć do wzrostu nakładów, które w okresie najbliższych 5 lat w przeliczeniu na 1 mieszkańca powinny osiągnąć nie mniej niż 50% średniej dla krajów UE.

   Udział wydatków w światowych nakładach na B+R przedstawia się następująco: Stany Zjednoczone 36%, UE 27%, Japonia 15%, reszta świata 22%. Udział Polski w światowych nakładach na B+R jest niższy niż jej udział w światowej produkcji przemysłowej czy łącznym PKB.

   Nakłady na B+R w Polsce na głowę ludności wyniosły w 1996 r. 52,6 USD PPP, co stanowi 1/8 średnich nakładów na badania i rozwój w krajach OECD, ok. 1/7 w krajach UE, 2/3 w Portugalii i prawie 2 razy więcej niż w Turcji. Wydatki na jednego badacza są w Polsce najniższe spośród wszystkich krajów OECD, 4-krotnie mniejsze niż w UE, 3-krotnie niż w Czechach, aż 6-krotnie w porównaniu ze Szwajcarią i są zbliżone do wydatków w krajach Ameryki Łacińskiej˝. Raport przekazuję w załączeniu.*)

   Ad 2. Jak rząd ocenia dokonania i osiągnięcia nauki polskiej w świecie? Jak prezentuje się nauka polska na tle nauki państw Unii Europejskiej?

   Również w ww. raporcie zawarte są informacje nt. oceny osiągnięć nauki polskiej w świecie oraz na tle nauki państw Unii Europejskiej.

   Polska nauka jest w wielu obszarach nauki światowej równorzędnym partnerem, a polski potencjał badawczy, zwłaszcza kadrowy, jest oceniany wyżej niż potencjał gospodarczy.

   Jednym z ważnych mierników oceny efektywności badań są publikacje naukowe w liczących się czasopismach naukowych, np. Instytut Informacji Naukowej w Filadelfii posiada tzw. listę filadelfijską, obejmującą ok. 8 tys. renomowanych czasopism naukowych. Liczba umieszczonych w tych czasopismach publikacji naukowych stanowi podstawę do określenia aktywności i efektywności nauki w poszczególnych krajach.

   Według danych tego instytutu pod względem liczby publikacji Polska zajmuje osiemnaste miejsce. Od wielu lat udział Polski w publikacjach światowych wynosi ok. 1%. Pod względem rocznej liczby publikacji na 1 mln mieszkańców (średnia z lat 1993-1997) Polska znajduje się w tej samej grupie państw, co Chorwacja, Bułgaria, Rosja i Portugalia oraz zajmuje pod tym względem trzydzieste dziewiąte miejsce. Ma lepszy wskaźnik od takich państw: jak Argentyna, Brazylia, Meksyk.

   Jeżeli chodzi o poszczególne dyscypliny naukowe, to największy wpływ w nauce światowej mają w Polsce badania w naukach ścisłych i inżynieryjnych.

   Ważnym miernikiem oceny efektywności badań naukowych związanych z gospodarką jest liczba zgłoszonych wynalazków przez wynalazców krajowych. Według danych OECD w Polsce liczba zgłoszonych wynalazków krajowych spadła z 5294 w 1989 r. do 2529 w 1995 r. Polska w 1995 r., z tą liczbą zgłoszeń krajowych wynalazków, wyprzedza takie kraje, jak: Holandia, Austria, Finlandia, Czechy, Kanada i Węgry.

   Jeżeli chodzi o wskaźnik liczby zgłoszeń krajowych wynalazków na 10 000 ludności, to na 29 krajów OECD Polska jest na dwudziestym trzecim miejscu. Gorsze wskaźniki mają następujące kraje: Czechy, Grecja, Hiszpania, Meksyk, Portugalia i Turcja.

   Ad 3. Na czym generalnie polega polityka naukowa Rady Ministrów? Jakie są jej strategiczne zadania i cele?

   Zgodnie z przyjętymi przez Radę Ministrów na posiedzeniu w dniu w 20 lipca 1993 r. ˝Założeniami polityki naukowej i naukowo-technicznej państwa˝ najważniejszym celem polityki naukowej państwa jest uzyskanie wyników, które w bliższej perspektywie wesprą proces transformacji społecznej i gospodarczej, a w dalszej przyszłości zapewnią wzrost gospodarczy i rozwój społeczny kraju, przy optymalnym wykorzystaniu środków kierowanych na badania naukowe i prace rozwojowe. Dla osiągnięcia tego strategicznego celu niezbędne jest skuteczne powiązanie nauki z innymi obszarami aktywności społecznej i gospodarczej.

   Zgodnie z założeniami ˝Długookresowego programu rozwoju nauki 2000-2010˝, priorytetowymi zadaniami w zakresie finansowania badań naukowych będzie to, co przyczynia się do realizacji następujących celów:

   - zwiększenie poziomu polskiej gospodarki,

   - wzmocnienie edukacyjnych efektów badań,

   - powiązanie polskiej nauki z nauką międzynarodową, w szczególności nauką europejską,

   - wzmocnienie dziedzin nauki, w których Polska posiada silną pozycję międzynarodową.

   W nauce ważne są również funkcje poznawcze, a w ślad za nimi funkcje cywilizacyjne, kulturotwórcze, edukacyjne, informacyjne i popularyzatorskie. Dzięki pełnionym funkcjom nauka decyduje o powstaniu i społecznej akceptacji nowych technologii. Długofalowe związki między funkcjami nauki a rozwojem ekonomicznym mają charakter dodatniego sprzężenia zwrotnego: im silniejsza jest pozycja nauki w kraju, tym lepsze są perspektywiczne szanse jego gospodarki. Cele uprawiania nauki w pełni ilustruje współczesna historia rozwoju cywilizacji światowej, a zwłaszcza państw najwyżej rozwiniętych.

   Polska powinna stawiać przed sobą podobne cele i korzystać z wypróbowanych dróg ich osiągnięcia. Bezprecedensowa transformacja systemu gospodarczego i społecznego w Polsce wymaga jednak w wielu przypadkach wypracowania odrębnych metod osiągania założonych celów.

   Priorytetowymi zadaniami w sferze systemowej są:

   - stwarzanie mechanizmów finansowych i organizacyjnych zachęcających podmioty gospodarcze do inwestowania w działalność B+R,

   - rozwój badań współfinansowanych przez budżet i jednostki gospodarcze zainteresowane wykorzystaniem wyników,

   - zapewnienie silniejszego wpływu badań naukowych na edukację na poziomie wyższym i na kształcenie ustawiczne,

   - stworzenie spójnych i przejrzystych kryteriów oceny badań naukowych jednostek sfery B+R pod kątem zapewnienia priorytetów finansowania pracom badawczym wysokiej jakości,

   - wspieranie współpracy międzynarodowej;

   - wspieranie transferu technologii wpływającego na poprawę konkurencyjności przemysłu.

   Ad 4. Jak przedstawia się prognoza finansowania nauki polskiej w najbliższych 2-3 latach? Jakie wysiłki podejmie rząd, aby ustanowić motywacyjny, atrakcyjny system płac wśród pracowników nauki polskiej?

   Prognoza finansowania nauki polskiej w najbliższych 2-3 latach została ujęta w materiałe pt. ˝Długookresowy program rozwoju nauki 2000-2010˝ (pismo z dnia 22 czerwca 1999 r., znak: AW-177-35/99) skierowanym do ministra finansów, w którym ˝biorąc pod uwagę najpilniejsze potrzeby sfery B+R oraz bardzo trudną sytuację budżetową kraju postuluje się, aby:

   - w ciągu 5 lat poziom nakładów budżetowych per capita zbliżył się do połowy średniego poziomu w krajach Unii Europejskiej w roku 1999, czyli wzrósł dwukrotnie,

   - w ciągu 9-10 lat poziom nakładów budżetowych na B+R osiągnął poziom 1% PKB i ustabilizował się na tym poziomie.

   Osiągnięcie założonych celów przy założeniu równomiernego wzrostu wymaga, aby przez 9 najbliższych lat budżetowe nakłady na B+R rosły realnie o ok. 15% rocznie, a następnie, aby wzrost ten ustabilizował się na poziomie rocznego wzrostu PKB˝.

   Zasadniczym problemem w zakresie systemu płac wśród pracowników nauki polskiej jest niski poziom wynagrodzeń, co powoduje brak odpowiedniego dopływu i pozostania w nauce młodej kadry (w okresie ostatnich lat z nauki odeszło ok. 30% pracowników naukowych, zwłaszcza młodej kadry). Problemu tego nie rozwiązały stosowane przez KBN preferencje w formie np. grantów promotorskich czy grantów dla młodych twórców. Szczególnie problem ten uwypukla się w różnicy wynagrodzeń pomiędzy pracownikami szkolnictwa wyższego, placówek naukowych PAN, a jednostek badawczo-rozwojowych. Kwota środków na naukę ulega zwiększeniu z uwzględnieniem zapewnienia odpowiedniego wzrostu środków na wynagrodzenia jak dla sfery budżetowej.

   Dodać jednak należy, że placówki naukowe PAN, podobnie jak JBR, prowadzą gospodarkę finansową według zasad samofinansowania, co oznacza, że w ramach uzyskiwanych przychodów placówki finansują samodzielnie koszty swojej działalności, w tym wydatki na wynagrodzenia. Wielkość środków na wynagrodzenia i wysokość wynagrodzeń w tych placówkach ustalana jest samodzielnie w ramach posiadanych możliwości finansowych.

   W materiale pt. ˝Długookresowy program rozwoju nauki 2000-2010˝ (skierowanym do MF) proponuje się skierowanie dodatkowych środków m.in. na wzrost płac pracowników nauki, a przez to zlikwidowanie groźby powstania luki pokoleniowej oraz ograniczenie zjawiska wieloetatowości.

   Ad 5. Jakie inne działania i wysiłki podejmie rząd, aby lepiej i skuteczniej promować naukę polską w świecie? Czy i w jakim stopniu jest możliwe (w ciągu kilku lat) podniesienie zdolności konkurencyjnych nauki polskiej w ostrej rywalizacji międzynarodowej?

   1. Promocja i upowszechnianie wyników badań naukowych.

   Do promocji polskiej nauki Komitet Badań Naukowych przywiązuje szczególnie dużą uwagę. Promocja osiągnięć naukowych i technicznych prowadzona jest w różnych formach, np.:

   - audycji radiowych i telewizyjnych,

   - publikacji prasowych,

   - prezentacji osiągnięć naukowych i technicznych, w ramach wystaw i targów krajowych i zagranicznych.

   Komitet Badań Naukowych kontynuuje współpracę z Polskim Radiem SA, prowadzoną od 1993 r. na rzecz promocji osiągnięć naukowych i technicznych przez dofinansowanie realizacji cyklicznych audycji w pierwszym programie. W 1998 r. zostało wyemitowanych 65 audycji radiowych, popularyzujących naukę polską w następujących cyklach:

   - ˝Mapa nauki polskiej˝ - w cyklu tym prezentowano osiągnięcia jednostek naukowych, jednostek badawczo-rozwojowych oraz towarzystw naukowych w aspekcie powiązań nauki z różnymi dziedzinami społecznego i gospodarczego rozwoju kraju,

   - ˝W pracowniach polskich uczonych˝ - prezentowane są, w formie wywiadów z autorami rozwiązań i reportażu z pracowni naukowej, wyróżniające się projekty badawcze, projekty celowe i projekty celowe zamawiane, finansowane lub dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych.

   Promocja osiągnięć nauki w ramach publikacji prasowych prowadzona jest m.in. przez:

   - Wydawnictwo SIGMA-NOT - popularyzuje osiągnięcia nauki na łamach ˝Przeglądu Technicznego˝,

   - Centrum Upowszechniania Nauki PAN - promuje naukę polską na łamach miesięcznika ˝Nauka i Przyszłość˝,

   - Dom Wydawniczy Krajowej Izby Gospodarczej - promuje polską naukę na łamach wydawnictwa ˝Rynki Zagraniczne˝, z ukierunkowaniem na odbiorcę zagranicznego w wydaniu obcojęzycznym.

   Osiągnięcia naukowe i techniczne dokonane przez polskich uczonych w 1998 r. były prezentowane na 21 krajowych i zagranicznych wystawach i giełdach technologicznych (14 wystaw krajowych i 7 zagranicznych). Z wystaw krajowych na podkreślenie zasługuje ˝Oferta Nauki Polskiej˝ zorganizowana na 70 Międzynarodowych Targach Poznańskich.

   Na wyróżnienie zasługuje udział jednostek sfery nauki w światowych wystawach ˝The London International Inventions Fair˝ w Londynie, Brussels Eureka 98 oraz na targach Innovation w Lipsku, na których zaprezentowane osiągnięcia i wynalazki dokonane przez polskich uczonych cieszyły się dużym uznaniem jury i zostały nagrodzone licznymi medalami, np.: na wystawie Brussels Eureka 98 polskie rozwiązania i wynalazki zostały wyróżnione 35 medalami. Świadczy to o dużej konkurencyjności polskich osiągnięć i dużych możliwościach w tym zakresie.

   Należy podkreślić, iż w wyniku prowadzonej promocji wiele jednostek naukowych i jednostek badawczo-rozwojowych ma znaczący procentowy udział przychodów ze sprzedaży swoich osiągnięć w ogólnych przychodach danej jednostki, np. Instytut Chemii Przemysłowej, Instytut Ciężkiej Syntezy Organicznej ˝Blachownia˝ w Kędzierzynie-Koźlu, niektóre instytuty uczelniane na Politechnice Warszawskiej.

   Ponadto informacje dotyczące działalności komitetu oraz internetowy serwis informacyjny ˝Elektron˝ udostępniane są na stronach www. Inną formą jest biuletyn pt. ˝Sprawy nauki˝ kierowany do środowiska naukowego i środków masowego przekazu. Komitet w ramach ograniczonych środków stara się promować polską naukę w mediach oraz wśród szerokich rzesz społeczeństwa. Tym celom służy dofinansowywanie popularno-naukowych audycji radiowych i telewizyjnych, pikników naukowych oraz festiwali nauki (właśnie rozpoczyna się trzeci z kolei). Festiwale, które powstały z inicjatywy środowiska naukowego Warszawy i odbywają się dzięki jego wielkiemu zaangażowaniu zaczynają być organizowane także w innych ośrodkach naukowych (Wrocław, Poznań). Wspomagając intelektualny rozwój młodzieży, komitet dofinansowuje prenumeratę czasopism popularno-naukowych dla szkół średnich w całym kraju.

   KBN stara się nawiązać kontakty z uczonymi polskiego pochodzenia, pracującymi za granicą. Planowane jest wydanie w 2000 r. ˝Honorowej księgi nauki polskiej˝. Księga będzie zawierać sylwetki uczonych polskiego pochodzenia, których dorobek wzbogaca światowe dziedzictwo naukowe. Księga (w wydaniu książkowym i w formie elektronicznej) przyczyni się do ożywienia wymiany naukowej i rozszerzenia współpracy między środowiskami naukowymi w kraju i za granicą. Trwają także prace nad utworzeniem w KBN banku informacji medialnych o najważniejszych osiągnięciach nauki polskiej.

   2. Zwiększenie międzynarodowej konkurencyjności polskiej gospodarki.

   Jednym ze strategicznych działań dla nauki jest realizacja celu zwiększenia poziomu innowacyjności polskiej gospodarki. Dlatego w dniu 22 listopada 1994 r. Rada Ministrów przyjęła, opracowany przez Komitet Badań Naukowych, dokument rządowy pt. ˝Założenia polityki proinnowacyjnej państwa˝. Sformułowano w nim cele i zadania polityki proinnowacyjnej państwa, określono rozwiązania systemowe o charakterze ekonomicznym i finansowym, niezbędne dla skutecznej realizacji tej polityki oraz wskazano działania mające na celu stworzenie podstaw prawnych do przekształceń własnościowych w sferze nauki. W ramach realizacji zadań wymienionych w harmonogramie tego dokumentu, spowodowano ustanowienie aktów prawnych dotyczących przepisów podatkowych i finansowych oraz rozwiązań ułatwiających przedsiębiorcom działalność innowacyjną, co w praktyce oznacza większy dopływ środków pozabudżetowych do jednostek sfery nauki. W związku z koniecznością aktualizacji założeń polityki innowacyjnej państwa, powołany pod przewodnictwem przewodniczącego Komitetu Badań Naukowych, zarządzeniem nr 50 prezesa Rady Ministrów z dnia 14 lipca 1998 r. międzyresortowy zespół do opracowania projektu założeń polityki innowacyjnej państwa dokonał oceny stanu realizacji zadań wynikających z dokumentu rządowego pt. Oceny stanu realizacji zadań wynikających z dokumentu rządowego pt. ˝Założenia polityki proinnowacyjnej państwa˝ oraz na podstawie tej oceny opracował projekt nowego dokumentu rządowego pt. ˝Założenia polityki innowacyjnej państwa do 2002 r.˝. Obecnie ww. projekt założeń, zgodnie z ramowym planem pracy Rady Ministrów na 1999 r., został przesłany do rozpatrzenia przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów. Projekt ten zawiera propozycje rozwiązań ekonomiczno-finansowych i prawno-organizacyjnych służące zwiększeniu innowacyjności polskiej gospodarki, odnoszące się zarówno do sfery nauki, jak i gospodarki, a także harmonogram realizacji poszczególnych zadań.

   3. Rozwijanie powiązań nauki z gospodarką.

   W 1998 r. finansowano 95 umów dotyczących projektów badawczych zamawianych. Zdecydowana większość tych projektów została ustanowiona przez Komitet Badań Naukowych na wniosek organów administracji rządowej, z czego najsilniej byli reprezentowani minister gospodarki, minister zdrowia i opieki społecznej oraz wojewodowie. Tematyka tych projektów dotyczyła głównie ważnych ze względów społeczno-gospodarczych strategicznych problemów funkcjonowania gospodarki oraz rozwiązań systemowych, dla których niezbędne jest przeprowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych.

   Wyniki zrealizowanych projektów, to dla przykładu: określenie kierunków strategicznych rozwoju kraju i regionów, identyfikacja i analiza narastających zjawisk społecznych i gospodarczych, wiodące technologie wybranych gałęzi przemysłu i ochrony zdrowia, zaprojektowanie metod rozwiązywania lokalnych problemów rozwoju społeczno-gospodarczego.

   Inną formą wspierania potrzeb społeczno-gospodarczych kraju, szczególnie proinnowacyjności polskiego przemysłu, było dofinansowywanie prac badawczo-rozwojowych w ramach projektów celowych. Projekty celowe są realizowane na zlecenie podmiotów gospodarczych, organów administracji rządowej lub organów samorządu terytorialnego. W roku 1998 zakończono 318 i rozpatrzono 410 nowych wniosków. W tym samym okresie Komitet Badań Naukowych przyjął do realizacji 258 nowych projektów celowych.

   Odpowiedź na pytanie, czy i w jakim stopniu jest możliwe podniesienie zdolności konkurencyjnej nauki polskiej w ostrej rywalizacji międzynarodowej, jest twierdząca. Warunkiem jednak jest przyjęcie i zrealizowanie założeń do ˝Długookresowego programu rozwoju nauki 2000-2010˝ (ad pkt 4).

   Ad 6. ˝Z jakich doświadczeń i wzorców państw Unii Europejskiej należałoby skorzystać w kształtowaniu bardziej aktywnej i skutecznej polityce naukowej rządu RP?˝

   Polska w szerokim zakresie korzystała z wzorców i doświadczeń państw Unii Europejskiej w zakresie prawodawstwa dotyczącego nauki. Dowodem tego jest fakt, że Polska dostosowała już swoje przepisy dotyczące nauki do przepisów obowiązujących w Unii Europejskiej. Obecnie nie ma rozbieżności przepisów polskich w zakresie nauki z przepisami obowiązującymi w Unii Europejskiej.

   Przy opracowywaniu ˝Założeń polityki proinnowacyjnej państwa˝ uwzględniono rozwiązania ekonomiczno-finansowe obowiązujące w krajach Unii Europejskiej (np. ulgi inwestycyjne dla przedsiębiorców wdrażających wyniki badań naukowych). Również przy opracowywaniu w br. - przez międzyresortowy zespół do opracowania projektu założeń polityki innowacyjnej państwa - nowego projektu ˝Założeń polityki innowacyjnej państwa do 2002 r.˝ uwzględniono funkcjonujące w krajach Unii Europejskiej rozwiązania systemowe dla zwiększenia innowacyjności gospodarki.

   Opracowując ˝Założenia polityki naukowej i naukowo-technicznej państwa˝, w zakresie rozwiązań dotyczących organizacji i funkcjonowania nauki także korzystano z doświadczeń krajów Unii Europejskiej. Dotyczy to również przyjętych przez rząd w dniu 16 stycznia 1996 r. ˝Preferowanych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych dla zwiększenia innowacyjności polskiej gospodarki˝, stanowiących równocześnie uzupełnienie do ˝Założeń polityki naukowej i naukowo-technicznej państwa˝.

   Bardzo ważnym krokiem w kierunku integracji nauki polskiej z nauką krajów europejskich było przystąpienie do 5 Programu Ramowego Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej. 5 program ramowy UE, obejmujący kraje Unii Europejskiej i kraje, które do niego przystąpiły, jest największym na świecie programem wspólnych badań. Projekty 5 PR będą w ciągu czterech lat dofinansowywane kwotą blisko 15 mln euro z budżetu Unii. Głównym celem programu jest realizacja wspólnej polityki naukowej, zmierzającej do podniesienia konkurencyjności gospodarek krajów uczestniczących w programie. Wynegocjowana umowa pozwoliła Polsce przystąpić do 5 PR na korzystnych warunkach: obowiązująca składka została obniżona o 30%, a połowę pozostałej należności możemy opłacić ze środków pomocy zagranicznej (PHARE).

   Z poważaniem

   Przewodniczący

   Komitetu Badań Naukowych

   Andrzej Wiszniewski

   Warszawa, dnia 23 września 1999 r.