Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie struktury badań naukowych w zakresie hodowli i aklimatyzacji roślin

   W związku z interpelacją posła Jerzego Jaskierni w sprawie struktury badań naukowych w zakresie hodowli i aklimatyzacji roślin przedstawiam poniżej stanowisko w tej sprawie.

   Poruszone w interpelacji problemy należy rozpatrywać nie tylko w kontekście organizacji, funkcjonowania i finansowania jednostek naukowych resortu rolnictwa, lecz w relacjach dotyczących funkcjonowania całej nauki polskiej.

   Coraz częściej zarówno w gremiach politycznych, jak i wśród ludzi nauki prezentowany jest pogląd, że w dobie gospodarki rynkowej istnieje konieczność zmian w finansowaniu nauki i badań. Argumentuje się m.in. tym, że wyniki badań naukowych są ˝towarem˝, który poddaje się ogólnym prawom rynku i zapotrzebowanie na nie regulowane jest prawami popytu i podaży. Jednak zarazem zwraca się uwagę na fakt, że jest to tak specyficzny ˝towar˝ (przynajmniej część badań o znaczeniu podstawowym lub ściśle powiązanych z badaniami z pogranicza tzw. służb państwowych), że ich rynek powinien być chroniony poprzez odpowiednie regulacje prawne. Chodzi tu o większe dofinansowanie lub finansowanie z budżetu państwa badań o szczególnym znaczeniu, jak też o umożliwienie szerszego stosowania przez podmioty prowadzące badania naukowe i badawczo-rozwojowe odpowiednich odpisów, ulg, zwolnień podatkowych itp.

   Komitet Badań Naukowych rozpoczął już prace nad szeregiem ustaw umożliwiających w przyszłości powołanie państwowych jednostek badawczych, prywatyzację obecnych jednostek badawczo-rozwojowych (jbr), jak też umożliwiających dofinansowanie innych podmiotów prowadzących badania naukowe i prace badawczo-rozwojowe.

   Ogólna polityka państwa odnośnie do uregulowań prawnych w dziedzinie funkcjonowania nauki została określona w ˝Założeniach do prywatyzacji jednostek badawczo-rozwojowych˝. Przygotowywane są również ustawowe uregulowania funkcjonowania państwowych instytutów badawczych. Resort rolnictwa również włączył się aktywnie do prac nad nowymi uregulowaniami prawnymi funkcjonowania sfery nauki, które koordynuje Komitet Badań Naukowych.

   Istnieje pilna potrzeba dokonania zmian organizacji i zasad funkcjonowania nauki rolniczej, nad którą sprawuję nadzór. Jednak nie opracowano w resorcie gotowych rozwiązań organizacyjnych dla poszczególnych jbr, ponieważ przyjęcie odgórnego modelu funkcjonowania jednostki - dla bardzo zróżnicowanych zarówno pod względem formy organizacyjnej, jak też dziedziny i zakresu działania jbr resortu - jest niecelowe i byłoby kontrowersyjne.

   Dostrzegając narastające problemy resortowych jednostek badawczo-rozwojowych, rozpoczęliśmy szeroką konsultację ze środowiskiem naukowym celem wypracowania optymalnych ścieżek reorganizacyjnych resortowego zaplecza badawczo-rozwojowego. Wspólnie ze środowiskiem naukowym uznaliśmy, że punktem wyjścia do przekształceń własnościowych resortowych jbr będzie określenie wizji docelowego funkcjonowania całej nauki rolniczej w aspekcie jej służebnej roli w naukowym wspieraniu perspektywicznych programów społeczno-gospodarczych odpowiednich działów administracji rządowej (rolnictwo, rozwój wsi).

   Ten problem omawialiśmy m.in. 3 czerwca i 3 paź- dziernika 1998 r., a na spotkaniu 12 listopada 1998 r. dyrektorzy jbr przedstawili swoje poglądy i stanowiska odnośnie do konieczności i sposobów prowadzenia działań przekształceniowych oraz niezbędnych uwarunkowań tych procesów. Ustaliliśmy, że dyrektorzy jednostek naukowych, dla których sprawuję nadzór, przedłożą projekty przekształceń i dostosowań swoich jednostek do nowych warunków wynikających ze zmieniającej się sytuacji społeczno-gospodarczej kraju, jak też w związku z wyzwaniami związanymi z wejściem Polski w struktury Unii Europejskiej. One stanowić będą podstawę dla tworzenia programu przekształceń w nauce rolniczej resortu. W związku z przyjętym tokiem postępowania, czując się odpowiedzialnym za dalszy rozwój instytutu, jestem zainteresowany, aby w procesie oczekiwanych przekształceń własnościowych jednostka ta została państwowym instytutem naukowym, ukierunkowanym na rozwiązywanie priorytetowych dla polskiego rolnictwa problemów, zwłaszcza w zakresie hodowli roślin i nasiennictwa.

   Kierownictwo i Rada Naukowa Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin rozpoczęła już prace zmierzające do zmian organizacyjnych instytutu. Wstępne stanowisko w tej sprawie przedstawiono podczas spotkania podsekretarza stanu Leszka Kawskiego z pracownikami instytutu w dniu 8 stycznia 1999 r. Istotnym celem przemian ma być oddzielenie działalności hodowlanej instytutu, która może funkcjonować w warunkach komercyjnych, od działalności naukowej, która powinna być w znaczącym stopniu dofinansowana z budżetu państwa.

   Laboratorium Technologiczne (LT) w Sandomierzu jest integralną częścią Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, dlatego też wszelkie zachodzące i planowane w nim przemiany muszą być rozpatrywane w kontekście funkcjonowania całego instytutu. Wobec coraz mniejszych nakładów z budżetu państwa na naukę należy poszukiwać oszczędności, m.in. poprzez upraszczanie i zmianę struktury organizacyjnej instytutu, co może skutkować likwidacją niektórych wydzielonych jednostek organizacyjnych instytutu i zwolnieniami pracowników. Rzecz w tym, aby zaoszczędzone środki ulokować w realizację najważniejszych prac naukowo-rozwojowych, które skutkować będą w przyszłości rozwojem i podniesieniem na wyższy poziom odpowiednich dziedzin działalności rolniczej. Jest to wielkie wyzwanie dla przyszłego zrestrukturyzowanego Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. Przeprowadzona analiza efektywności działalności naukowo-badawczej, hodowlanej, upowszechnieniowej i wdrożeniowej wszystkich jednostek organizacyjnych IHAR za ostatnie 3 lata wykazała, że Laboratorium Technologiczne w Sandomierzu należy do tych mniej efektywnych i najdrożej działających. Według opracowanego systemu punktacji, charakteryzującego efektywność pracy, średnio pracownik instytutu otrzymał 9 punktów, a pracownik laboratorium tylko 2 punkty. To sprawia, że w sytuacji braku środków finansowych na badania należy je ulokować tam, gdzie można je zrealizować taniej. Chcę podkreślić, że ewentualne zamknięcie laboratorium w Sandomierzu nie wpłynie ujemnie na strukturę badań naukowych IHAR, ponieważ część zadań dotychczas w nim realizowanych zostanie przeniesiona do Radzikowa i innych placówek terenowych instytutu. Laboratorium Technologiczne w Sandomierzu mogłoby działać dalej na potrzeby terenu, gdyby władze lokalne znalazły środki na jego utrzymanie. Obecnie IHAR nie jest w stanie utrzymywać tej jednostki kosztem innych, efektywniej działających placówek terenowych.

   Obecnie realizowane w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin prace badawcze obejmują wszystkie ważniejsze kierunki badań i tworzą teoretyczne podstawy wykorzystania badań i postępu biologicznego w hodowli roślin oraz nasiennictwie i nasionoznawstwie. Działalność naukowa w zakresie hodowli uwzględnia najnowsze rozwiązania metodyczne oparte na genetyce, fitopatologii, fizjologii, biochemii, cytologii i statystyce matematycznej. Zadania realizowane przez instytut są zgodne z jego statutem, w pełni odpowiadają wymaganiom stawianym przez naukę i praktykę, a ich poziom naukowy jest porównywalny z osiągnięciami znanych ośrodków europejskich o profilu zbliżonym do IHAR. Tematy badawcze dotyczą ważnych gospodarczo gatunków: zbóż, kukurydzy, roślin oleistych, korzeniowych - buraka i ziemniaka, strączkowych, motylkowatych oraz traw. Struktura badań realizowanych w instytucie jest stale dostosowywana do potrzeb krajowej gospodarki, polskiego rolnika i eksportu. W ostatnich latach uwzględniono nową grupę roślin rekultywacyjnych. Instytut zaliczany jest do wiodących jednostek badawczo-rozwojowych w kraju, dostarcza na rynek krajowy ponad 40% odmian roślin aktualnie uprawianych, wśród nich wiele konkurencyjnych do odmian zagranicznych. Posiada dobrze przygotowane zespoły badawcze, które mogą konkurować i współpracować w realizacji prac naukowo-badawczych z placówkami zagranicznymi. Od wielu lat realizuje on szereg programów międzynarodowych. Obecnie Komitet Badań Naukowych przygotowuje polskie jednostki naukowe do uczestnictwa w V Programie Ramowym Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej. Realizacja tego programu przyczyni się do dalszego zacieśniania współpracy z zespołami badawczymi krajów Unii Europejskiej.

   Podsekretarz stanu

   Leszek Kawski

   Warszawa, dnia 29 marca 1999 r.