Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie prac adaptacyjnych w katedrze należącej do Kościoła Bizantyjsko-Ukraińskiego w Przemyślu

   Z upoważnienia prezesa Rady Ministrów uprzejmie proszę o przyjęcie stanowiska dotyczącego interpelacji z dnia 23 lutego 1998 r. wniesionej przez pana Kazimierza Nycza - posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie zaangażowania administracji rządowej na rzecz rozwiązywania napięć narodowo-wyznaniowych wobec możliwości powstania kolejnego konfliktu w Przemyślu w związku z zaplanowanymi i realizowanymi pracami adaptacyjnymi w archikatedrze grekokatolickiej w Przemyślu.

   W 1991 r. dawny kościół oo. Jezuitów p.w. Najświętszego Serca Jezusowego (następnie garnizonowy) przekazany został przez papieża Jana Pawła II kościołowi grekokatolickiemu z przeznaczeniem na Archikatedrę Przemysko-Warszawską. W związku z tym zaistniała konieczność dostosowania kościoła do potrzeb nowej liturgii. Z drugiej strony kościół wraz z klasztorem, jako jeden z najcenniejszych zabytków architektury barokowej na terenie Przemyśla, wpisany został do rejestru zabytków województwa przemyskiego w 1983 r. pod numerem A/429. W związku z tym - stosownie do przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (DzU nr 10, poz. 10, poz. 48 z późn. zm.) - wszelkie prace przy obiekcie wymagają zezwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków w Przemyślu.

   W 1997 r. parafia archikatedralna rozpoczęła starania o uzyskanie takiego zezwolenia na prace mające na celu adaptację świątyni na archikatedrę grekokatolicką. Projekt adaptacji opracowany przez zespół autorski pod kierunkiem prof. Iwana Mohytycza. Projekt przewidywał m.in.:

   - wprowadzenie zmian na fasadzie kościoła, polegających na wymianie krzyży łacińskich (wieńczących szczyt i wieże) na krzyże trójramienne (tzw. patryiarsze), umieszczenie na fryzie fasady (w miejscu istniejącego napisu łacińskiego) nowego napisu wykonanego cyrylicą, usunięcie herbu jezuitów, ustawienie dwóch posągów (św. Olgi i św. Włodzimierza) w niszach bocznych (dolnych) fasady, wymianę okna na witraż oraz pomalowanie hełmów wież na kolor zielony,

   - wprowadzenie zmian we wnętrzu kościoła, polegających m.in. na ustawieniu ikonostasu, tronu biskupiego i nowej mensy ołtarzowej, usunięcie ołtarza głównego i dwóch ołtarzy bocznych (p.w. Matki Boskiej Ostrobramskiej i św. Jana Chrzciciela) oraz organów i ambony,

   - budowę dzwonnicy - kaplicy w bezpośrednim otoczeni kościoła.

   Do chwili obecnej wojewódzki konserwator zabytków w Przemyślu zezwolił na zmianę kolorystyki elewacji kościoła, wymianę okna w fasadzie na witraż oraz na przeniesienie ołtarza głównego, ambony i organów do kościoła pobenedyktyńskiego p.w. św. Mikołaja i św. Stanisława w Jarosławiu. Nie zezwolił natomiast na budowę dzwonnicy, zmianę krzyży i napisu na fasadzie, usunięcie herbu Jezuitów, pomalowanie hełmów wież i ustawienie posągów w niszach - jednakże w tej sprawie postępowanie administracyjne nie zostało jeszcze zakończone.

   Szczególnie istotny jest fakt, że w sprawie translokacji ołtarzy, ambony i organów do kościoła pobenedyktyńskiego w Jarosławiu obydwa kościoły, to jest rzymsko- i grekokatolicki reprezentują stanowiska całkowicie zgodne.

   Pragnę również podkreślić, że wszystkie dotychczasowe prace adaptacyjne we wnętrzu świątyni prowadzone były na podstawie ostatecznych i prawomocnych decyzji wojewódzkiego konserwatora zabytków w Przemyślu. Natomiast na zewnątrz świątyni nie są prowadzone dotychczas żadne prace remontowo-konserwatorskie. W tym zakresie bowiem postępowania administracyjne nie zostało jeszcze zakończone i nie zapadły decyzje ostateczne.

   Nie ukrywam, że pod względem konserwatorskim sprawa adaptacji kościoła pojezuickiego na archikatedrę grekokatolicką jest sprawą trudną, zwłaszcza że z jednej strony mamy tu do czynienia z jednym z najcenniejszych zabytków architektury barokowej na terenie Przemyśla, z drugiej zaś strony obiekt ten jest obecnie własnością kościoła grekokatolickiego i pełni funkcję archikatedry. W związku z tym służby ochrony zabytków obydwu instancji, to jest wojewódzki konserwator zabytków w Przemyślu i generalny konserwator zabytków stoją na stanowisku, aby konieczne prace adaptacyjne zostały przeprowadzone w zakresie niezbędnym do swobodnego i zgodnego z wymogami religijnymi sprawowania liturgii, jednakże bez naruszenia wartości zabytkowej obiektu. Działanie takie jest zgodne z doktryną konserwatorską i przede wszystkim możliwe do realizacji. Zdając sobie sprawę z wagi problemu, a zwłaszcza ze znaczenia obiektu dla naszego dziedzictwa kulturowego, w trakcie postępowań administracyjnych - prowadzonych przez służby ochrony zabytków obydwu instancji - zgromadzony został obszerny materiał dokumentacyjny. Sprawa była przedmiotem licznych opinii i ekspertyz przygotowywanych przez uznane autorytety w zakresie historii architektury, urbanistyki i historii sztuki, w tym również specjalistów w zakresie latynizacji i okcydentalizacji architektury sakralnej rzymsko- i grekokatolickiej. Cały zgromadzony materiał naukowy jest wykorzystywany przez służby ochrony zabytków obydwu instancji do dokonywania prawidłowych, obiektywnych i niezależnych rozstrzygnięć w sprawie adaptacji omawianej świątyni.

   Odpowiadając na pytanie pana posła Kazimierza Nycza: czy generalny konserwator zabytków ustosunkował się do zarzutów dotyczących naruszenia prawa zawartych w skierowanym do niego piśmie przez poszczególne stowarzyszenia i jakie zajął stanowisko w tej sprawie - pragnę poinformować, że generalny konserwator Zabytków udzielił wyczerpującej odpowiedzi w piśmie z dnia 2.03.1998 r., l.dz. WIK-EB/33-P/19/98. Pismo to pozwalam sobie dołączyć do niniejszej odpowiedzi na interpelację poselską.*) Pragnę jedynie dodać, że postawiony przez wymienione wyżej stowarzyszenia zarzut dotyczący naruszania prawa przez parafię archikatedralną grekokatolicką w Przemyślu w związku z prowadzonymi i projektowanymi zmianami, okazał się niesłuszny. Zarzut ten opierał się na nieporozumieniu i braku informacji, iż organy ochrony zabytków prowadzą postępowanie administracyjne w sprawie adaptacji świątyni. Stowarzyszenia te nie mogą być bowiem uznane za strony w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego w postępowaniu w sprawie adaptacji świątyni.

   Odrębną sprawą jest umieszczenie we wnętrzu świątyni tablicy upamiętniającej 50-lecie akcji ˝Wisła˝. Umieszczenia tablicy, jak również treść napisu inskrypcyjnego nie były opiniowane przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, co powinno nastąpić, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 21 stycznia 1988 r. o Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Na umieszczenie tablicy parafia nie uzyskała również zgody wojewódzkiego konserwatora zabytków w Przemyślu, co stanowi naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy o ochronie dóbr kultury. W tym zakresie istnieje możliwość wydania nakazu usunięcia tablicy na podstawie art. 28 ust. 1 tej ustawy, o ile organ ochrony zabytków pierwszej instancji uzna, że tablica ta naruszyła wartość zabytkową świątyni.

   Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa mając na celu łagodzenie występujących w terenie - zwłaszcza w województwie przemyskim - konfliktów i napięć narodowo-wyznaniowych wokół upamiętnień ukraińskich, podjęła próbę wypracowania kryteriów dokonywania upamiętnień. Na mocy zawartego ze Związkiem Ukraińców w Polsce porozumienia powołano komisję wspólną, na forum której rozstrzygane są wszelkie kwestie związane z upamiętnianiem wydarzeń historycznych, osób i poległych narodowości ukraińskiej. Już pierwsze prace komisji pokazują, że istnieje możliwość bezkonfliktowego rozstrzygania tych szczególnie trudnych i nabrzmiałych problemów przeszłości na zasadzie poszanowania obowiązującego na terenie Rzeczypospolitej Polskiej prawa z jednej strony oraz z drugiej - do godnego pochówku osób innych narodowości, co bardzo często jest kwestionowane.

   Z organizacjami reprezentującymi mniejszość ukraińską (na terenie województwa przemyskiego działa m.in. oddział Związku Ukraińców w Polsce, stowarzyszenie ˝Ukraiński Dom Narodowy˝, Towarzystwo Naukowe im. Biskupa Grzegorza Łakoty w Jarosławiu oraz zespoły kulturalno-folklorystyczne) organy administracji państwowej utrzymują stały kontakt. Prowadzone są rozmowy, udzielana jest pomoc w rozwiązywaniu - nurtujących to środowisko - spraw, przekazywane są także skromne dotacje finansowe. Wspierany jest - w miarę posiadanych środków - rozwój kultury, języka i oświaty. Panuje oczywiście pełna swoboda w zakresie praktyk religijnych. Wiernym kościoła prawosławnego i grekokatolickiego przekazywane są ich dawne posiadłości (chociaż w przypadku niektórych nieruchomości - np. gmachu obecnego Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej - nie ma jeszcze porozumienia, ale sprawa jest w gestii Komisji Majątkowej). Z budżetu ministra kultury i sztuki oraz wojewody przemyskiego przeznaczane są ponadto środki finansowe na remont wielu zabytkowych cerkwi.

   Zatem sygnalizowana przez pana posła Kazimierza Nycza problematyka narodowościowo-wyznaniowa na terenie Przemyśla jest przedmiotem nie tylko zainteresowania, ale głębokiego zaangażowania ze strony administracji rządowej. Wszelkie działania organów administracji państwowej opierają się na obowiązujących przepisach prawa polskiego i międzynarodowego. Na terenie Przemyśla problematyka narodowościowo-wyznaniowa ma wprawdzie charakter dość skomplikowany, jednakże pomimo pewnych napięć i konfliktów stosunki te nie są zadrażnione do tego stopnia, że mogłoby to grozić konfliktem.

   Minister

   Joanna Wnuk-Nazarowa

   Warszawa, dnia 24 marca 1998 r.